Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
Hürrem ve tükenmiþlik sendromu
Yaþamýn sadece iþten ibaret olmadýðýný öðrenmek….
Þu aralar gündemde olan tükenmiþlik sendromuyla çalýþanlarýn yüzde 80 kadarý iþ yaþamlarýnýn bir döneminde karþýlaþabiliyor.
“Bütünüyle yanmýþ” anlamýna gelen 'burn out “ ya da “ tükenmiþlik sendromu“ ifadesi vücudun fiziksel ve ruhsal olarak çökmesi demek. Bu çökmüþlüðün ileri evrelerinde psikiyatrik (%50 Depresyon) ve somatik hastalýklar da oluþabilir.
Sendrom yoðun dýþ baský (stres yapýcý) ile çok yüksek içsel beklentisi (stres artýrýcý) olan kiþilerde sýklýkla görülüyor. Sürekli stres altýndaki idealist kiþilerde özellikle görülüyor. Tükenmiþlik aslýnda tek boyutlu yaþamýn anlamýný sorgulayan bir çeþit kriz.
Aniden deðil de, yavaþ yavaþ geliþmesi ve çok sayýda faktörün katkýda bulunmasý tükenmiþlik sendromunun özelliði. Baþka bir deyiþle tükenmiþlik kronik stres birikiminin bir sonucu oluþuyor. Kiþinin kariyer, aile ve sosyal yaþamýna zarar verebilen bu durum, aþaðýdaki özelliklere sahip bazý iþlerde ve bazý kiþilik tiplerinde daha sýk görülüyor ve bazý meslek mensuplarý (saðlýk, sosyal danýþmanlýk, eðitim veya emniyet gibi hizmet sektörlerinde çalýþanlar) tükenmiþliðe daha eðilimli oluyorlar:
Kimlerde görülür:
Ýþiyle kendini aþýrý özdeþleþtirmiþ kiþiler, herkesin her þeyi olmaya çabalayanlar, her þeyi kusursuz yapma isteði, hayýr diyemeyenler, aþýrý geliþmiþ görev duygusu olanlar, paylaþýmcý ve dostça olmayan iþ ortamý, aþýrý rekabete dayalý iþler, gerçekçi olmayan beklentilere sahip yöneticilerle zaman baskýsý ile çalýþmak, amirlerinden gereken desteði göremeyenler.
Belirtileri:
Yorgunluk ve ilgisizlikle baþlayan 'burn out' uzun süre kendini saklayabiliyor. Bu hastalýða yakalananlar kendilerini “çok çalýþýyor, ama bunun sonucunda karþýlýðýný alamýyor ” gibi algýlarlar. Ayrýca meydana gelen bu belirtiler kiþi tarafýndan önemsenmezse hastalýk mide, kalp ve sýrt aðrýsý baþta olmak üzere birçok psikosomatik probleme de neden olabilir. Bu kiþiler çoðunlukla gergindir ve rahatlamaya ihtiyaç duyarlar. Tükenme dört evre ile tanýmlanmýþtýr. Bu evrelendirme tükenmeyi anlamayý kolaylaþtýran bir bakýþ açýsý saðlamaktadýr. Ancak, aslýnda tükenme kiþinin bir evreden diðerine geçtiði kesikli bir süreç deðil, sürekli bir olgudur.
1. Coþku evresi: Kiþi için mesleði her þeyin önündedir, uykusuzluða, gergin çalýþma ortamlarýna, kendine ve yaþamýn diðer yönlerine zamanýný ve enerjisini ayýramayýþýna karþý üstün bir uyum saðlam çabasýndadýr.
2. Duraðanlaþma evresi: Mesleðini uygularken karþýlaþtýðý güçlüklerden, daha önce umursamadýðý ya da yadsýdýðý bazý noktalardan giderek rahatsýz olmaya baþlamýþtýr. Sorgulanmaya baþlanan “iþten baþka bir þey yapmýyor olmak”týr.
3.Engellenme evresi: Kiþi, insanlarý, sistemi, olumsuz çalýþma koþullarýný deðiþtirmenin ne kadar zor olduðunu anlar. Yoðun bir engellenmiþlik duygusu yaþar.
4. Umursamazlýk evresi: Bu evrede, derin umutsuzluk gözlenmektedir. Mesleðini ekonomik ve sosyal güvence için sürdürmekte, ondan zevk almamaktadýr.
Ne Yapmalý?
Tükenmiþlik sendromu ile baþ etmek baþlangýçta kiþinin kendi çabalarýyla mümkün olabilecekken, daha ileri devrelerde profesyonel desteðe (Psikyatrist/ iþyeri Psikoloðu / iþyeri Danýþmaný ) ihtiyaç vardýr.
1-Kendimizle ilgili deðiþiklikler:
Ýþ temponuzu düþürün. Iþ saatleri içinde kýsa ve sýk molalar verin. Yemek ve uyku saatlerinizi düzene koyun. Tatile çýkýn. Ýþinizi yaparken katýlýmcý, iyimser, her türlü fikre açýk olun; ancak iþinizle ilgili büyük deðiþiklikler yapmanýn yalnýzca sizinle baðlantýlý olmadýðýný da bilin. Yaptýðýnýz iþe kendi kiþiliðinizden bir þeyler katýn. Ýþ arkadaþlarýnýzla iliþkilerinizi geliþtirin. Iþ yükünüzü gerçekçi boyutlarda tutmaya çalýþýn. Yoðun çalýþmada bile kendinize mola verme olanaðý tanýyýn.
2. Psikolog/Psikyatrist desteði alma:
Profesyonel yardým altýnda stres azaltýcý terapiler, psikoterapi, ilaç tedavisi (zamanla eklenen depresyon gibi hastalýklarý da kapayan) ve gereðinde hastane de yataklý tedaviye kadar gidebilir. Genelde saðaltýmý mümkündür.
3. Ýþyerinin koruyucu deðiþiklikleri:
Çalýþanlarla sorun çözmeye yönelik toplantýlarýn düzenlenmesi, kimlik belirsizliðini ve iletiþimsizlikten kaynaklanan çatýþmalarý engelleyebilir. Çalýþana yeteneði ve kapasitesi dahilinde iþ vermek, ödüllendirmek, deðer vermek. Çalýþanlar arasýndaki iletiþimi artýrmak. Destekleyici iþ ortamý atmosferi saðlamak. Çalýþanlarýn öneri ve eleþtirilere daha açýk olmak, çalýþanlarýn fikirlerine de önem verilmesi gibi. Düzenli aralýklarla geri bildirim (anonim) almak için anket düzenlemek yararlýdýr.
Sonuç:
Tükenmiþlikten kurtulmak mümkündür ama bunun için iþ ve özel yaþamda gereken deðiþiklikleri yapmak ve yerine göre profesyonel yardým almak gerekir.
Yaþamýn sadece iþten ibaret olmadýðýný öðrenmek /anlamak lazým. Yaþam /iþ dengesini (workl-life balance) iyi ayarlamak lazým. Ruhu her þekilde beslemek (doða, sanat, aile, dostlar, entellektüel) ve de en önemlisi kendimize zaman ayýrmak önemli. Mesela dostlarla eski Foça`da deniz kenarýnda çay içerek balýkçýlarý izlemek, denizin kokusunu içinize çekmek, güneþin doðuþunu ve batýsýný izlemek bizi tükenmiþliðe karþý koruyan ufak önlemler olabilir.
Konuyu A. Lincoln`un þu sözleri ile bitirmek isterim
“You can please some of the people some of the time all of the people some of the time some of the people all of the time but you can never please all of the people all of the time (bazýlarýný bazen memnun edebilirsiniz, herkesi bazen memnun edebilirsiniz, herkesi asla hep memnun edemezsiniz)
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
Yaþamýn sadece iþten ibaret olmadýðýný öðrenmek….
Þu aralar gündemde olan tükenmiþlik sendromuyla çalýþanlarýn yüzde 80 kadarý iþ yaþamlarýnýn bir döneminde karþýlaþabiliyor.
“Bütünüyle yanmýþ” anlamýna gelen 'burn out “ ya da “ tükenmiþlik sendromu“ ifadesi vücudun fiziksel ve ruhsal olarak çökmesi demek. Bu çökmüþlüðün ileri evrelerinde psikiyatrik (%50 Depresyon) ve somatik hastalýklar da oluþabilir.
Sendrom yoðun dýþ baský (stres yapýcý) ile çok yüksek içsel beklentisi (stres artýrýcý) olan kiþilerde sýklýkla görülüyor. Sürekli stres altýndaki idealist kiþilerde özellikle görülüyor. Tükenmiþlik aslýnda tek boyutlu yaþamýn anlamýný sorgulayan bir çeþit kriz.
Aniden deðil de, yavaþ yavaþ geliþmesi ve çok sayýda faktörün katkýda bulunmasý tükenmiþlik sendromunun özelliði. Baþka bir deyiþle tükenmiþlik kronik stres birikiminin bir sonucu oluþuyor. Kiþinin kariyer, aile ve sosyal yaþamýna zarar verebilen bu durum, aþaðýdaki özelliklere sahip bazý iþlerde ve bazý kiþilik tiplerinde daha sýk görülüyor ve bazý meslek mensuplarý (saðlýk, sosyal danýþmanlýk, eðitim veya emniyet gibi hizmet sektörlerinde çalýþanlar) tükenmiþliðe daha eðilimli oluyorlar:
Kimlerde görülür:
Ýþiyle kendini aþýrý özdeþleþtirmiþ kiþiler, herkesin her þeyi olmaya çabalayanlar, her þeyi kusursuz yapma isteði, hayýr diyemeyenler, aþýrý geliþmiþ görev duygusu olanlar, paylaþýmcý ve dostça olmayan iþ ortamý, aþýrý rekabete dayalý iþler, gerçekçi olmayan beklentilere sahip yöneticilerle zaman baskýsý ile çalýþmak, amirlerinden gereken desteði göremeyenler.
Belirtileri:
Yorgunluk ve ilgisizlikle baþlayan 'burn out' uzun süre kendini saklayabiliyor. Bu hastalýða yakalananlar kendilerini “çok çalýþýyor, ama bunun sonucunda karþýlýðýný alamýyor ” gibi algýlarlar. Ayrýca meydana gelen bu belirtiler kiþi tarafýndan önemsenmezse hastalýk mide, kalp ve sýrt aðrýsý baþta olmak üzere birçok psikosomatik probleme de neden olabilir. Bu kiþiler çoðunlukla gergindir ve rahatlamaya ihtiyaç duyarlar. Tükenme dört evre ile tanýmlanmýþtýr. Bu evrelendirme tükenmeyi anlamayý kolaylaþtýran bir bakýþ açýsý saðlamaktadýr. Ancak, aslýnda tükenme kiþinin bir evreden diðerine geçtiði kesikli bir süreç deðil, sürekli bir olgudur.
1. Coþku evresi: Kiþi için mesleði her þeyin önündedir, uykusuzluða, gergin çalýþma ortamlarýna, kendine ve yaþamýn diðer yönlerine zamanýný ve enerjisini ayýramayýþýna karþý üstün bir uyum saðlam çabasýndadýr.
2. Duraðanlaþma evresi: Mesleðini uygularken karþýlaþtýðý güçlüklerden, daha önce umursamadýðý ya da yadsýdýðý bazý noktalardan giderek rahatsýz olmaya baþlamýþtýr. Sorgulanmaya baþlanan “iþten baþka bir þey yapmýyor olmak”týr.
3.Engellenme evresi: Kiþi, insanlarý, sistemi, olumsuz çalýþma koþullarýný deðiþtirmenin ne kadar zor olduðunu anlar. Yoðun bir engellenmiþlik duygusu yaþar.
4. Umursamazlýk evresi: Bu evrede, derin umutsuzluk gözlenmektedir. Mesleðini ekonomik ve sosyal güvence için sürdürmekte, ondan zevk almamaktadýr.
Ne Yapmalý?
Tükenmiþlik sendromu ile baþ etmek baþlangýçta kiþinin kendi çabalarýyla mümkün olabilecekken, daha ileri devrelerde profesyonel desteðe (Psikyatrist/ iþyeri Psikoloðu / iþyeri Danýþmaný ) ihtiyaç vardýr.
1-Kendimizle ilgili deðiþiklikler:
Ýþ temponuzu düþürün. Iþ saatleri içinde kýsa ve sýk molalar verin. Yemek ve uyku saatlerinizi düzene koyun. Tatile çýkýn. Ýþinizi yaparken katýlýmcý, iyimser, her türlü fikre açýk olun; ancak iþinizle ilgili büyük deðiþiklikler yapmanýn yalnýzca sizinle baðlantýlý olmadýðýný da bilin. Yaptýðýnýz iþe kendi kiþiliðinizden bir þeyler katýn. Ýþ arkadaþlarýnýzla iliþkilerinizi geliþtirin. Iþ yükünüzü gerçekçi boyutlarda tutmaya çalýþýn. Yoðun çalýþmada bile kendinize mola verme olanaðý tanýyýn.
2. Psikolog/Psikyatrist desteði alma:
Profesyonel yardým altýnda stres azaltýcý terapiler, psikoterapi, ilaç tedavisi (zamanla eklenen depresyon gibi hastalýklarý da kapayan) ve gereðinde hastane de yataklý tedaviye kadar gidebilir. Genelde saðaltýmý mümkündür.
3. Ýþyerinin koruyucu deðiþiklikleri:
Çalýþanlarla sorun çözmeye yönelik toplantýlarýn düzenlenmesi, kimlik belirsizliðini ve iletiþimsizlikten kaynaklanan çatýþmalarý engelleyebilir. Çalýþana yeteneði ve kapasitesi dahilinde iþ vermek, ödüllendirmek, deðer vermek. Çalýþanlar arasýndaki iletiþimi artýrmak. Destekleyici iþ ortamý atmosferi saðlamak. Çalýþanlarýn öneri ve eleþtirilere daha açýk olmak, çalýþanlarýn fikirlerine de önem verilmesi gibi. Düzenli aralýklarla geri bildirim (anonim) almak için anket düzenlemek yararlýdýr.
Sonuç:
Tükenmiþlikten kurtulmak mümkündür ama bunun için iþ ve özel yaþamda gereken deðiþiklikleri yapmak ve yerine göre profesyonel yardým almak gerekir.
Yaþamýn sadece iþten ibaret olmadýðýný öðrenmek /anlamak lazým. Yaþam /iþ dengesini (workl-life balance) iyi ayarlamak lazým. Ruhu her þekilde beslemek (doða, sanat, aile, dostlar, entellektüel) ve de en önemlisi kendimize zaman ayýrmak önemli. Mesela dostlarla eski Foça`da deniz kenarýnda çay içerek balýkçýlarý izlemek, denizin kokusunu içinize çekmek, güneþin doðuþunu ve batýsýný izlemek bizi tükenmiþliðe karþý koruyan ufak önlemler olabilir.
Konuyu A. Lincoln`un þu sözleri ile bitirmek isterim
“You can please some of the people some of the time all of the people some of the time some of the people all of the time but you can never please all of the people all of the time (bazýlarýný bazen memnun edebilirsiniz, herkesi bazen memnun edebilirsiniz, herkesi asla hep memnun edemezsiniz)
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
"Doç. Dr. B. Nazan Walpoth" bütün yazýlarý için týklayýn...