Sebahattin Karaca
ORTAÇAÐ’DA FOÇA MORU
Þap, Orta Çað’da hafif ilaçlar yapýmýnda, yün ve pamuk dokumacýlýðýnda, dikiþ ipliði üretiminde, deri imalatýnda, tabaklamada, kaðýt yapýmýnda, tekstil renklendirmesinde çok önemli bir ham madde olarak kullanýlmakta idi.
XII. yüzyýldan sonra þap madeni, dünyanýn en önemli madeni olma özelliðini kazanmýþtýr. Hatta kimi yerde altýn kadar kýymetli olduðu söylenmiþtir. Bugün hâlâ deodorantlarda katký malzemesi ve traþ kesiklerinde kantaþý olarak kullanýlmaktadýr.
Þap, taþlarýn eritilmesi ve iþlenmesinden sonra elde edilen saf kalium-aluminum sulfattýr. Bir nevi tuzdur. Þap üretimi uzun soluklu zor bir süreçtir. Ocaklardan çýkarýlan taþlar, yüksek dereceli ateþte, toprak fýrýnlarda eritilir. Kanallardan geçirilerek, taþ duvardan yapýlmýþ havuzlara aktarýlýr. Kanallardan akýtýldýðý sýrada soðuk su karýþtýrýlýr. Havuzlarda buharlaþmaya býrakýlýr. Buharlaþma tamamlandýktan sonra, geriye kalan pelteleþmiþ madde; ýlýk su ilavesi ile kalium-aluminum sulfata dönüþtürülür. Bu malzeme kristalleþinceye kadar bir daha kaynatýlýr. Arkasýndan iki defa kaynatýldýktan sonra önce demir oksit çamuru, sonra þapa dönüþtürülür.
Antik Dönemde Mor
(SUR kenti, günümüzde Lübnan olarak bilinen eski Fenike’nin baþlýca limanýydý. Mor yada erguvan renkli kumaþ ticaretiyle ünlüydü. Roma Ýmparatorluðu’nda Sur kentiyle baðlantýsý nedeniyle bu canlý renk “Sur firfiri “ olarak bilinirdi.
Mor renk, yüksek fiyatý nedeniyle krallýðýn, onur ve zenginliðin simgesi olmuþtu.* Aslýnda eski Roma’da morun en zarif tonlarýnda boyanmýþ kýyafet giymeye cüret eden “halktan” kiþiler, imparator fermanýyla vatan haini sayýlýyordu.
Geçmiþte olduðu gibi bugün de mor boya, deniz salyangozlarýnýn salgýladýðý bir sývýdan, her bir salyangozdan yalnýzca bir damla elde edilir. Bu amaçla Surlular, Akdeniz sahilleri boyunca sýk sýk görülen brandaris ve trunculus cinsi dikenli salyangozlarý kullanýrlardý. Salyangozlarýn toplandýðý bölgeye göre, morun farklý tonlarý elde edilebiliyordu. 2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA alýntýdýr)
Foça Moru
Orta Çaða gelindiðinde, Mor rengin yapýmýnda Þap madeni de kullanýlmaya baþlandý. Yunanistan’da, Suriye’de, Mýsýr’da üretilen þap madeni ile yapýlan “Mor” renklendirmeler görülüyordu. Fakat buralardaki þap madeniyle elde edilen mor renk özellikle kumaþlarda, Güneþten çabuk soluyor, yýkamalarda renk atýyor, parlaklýðýný da kayýp ediyordu.
Ancak Foça hudutlarý dahilinde bulunan daðdan (Yenifoça’da bulunan, þimdiki adý ÞAPHANE DAÐI olan) çýkartýlan ve diðerlerine göre çok daha kaliteli olan, Foça Þapý’nýn kullanýmý ile elde edilen mor ve kýrmýzýya çalan renk, hiçbir þeyden olumsuz etkilenmediðinden, parlaklýðýný da koruyor olmasýndan dolayý, Belçika’nýn o zamanlar liman kenti olan Brugge’da ya da Londra’da çok meþhurdu.
Foça Þapý ile üretilmiþ Mor giysiler Avrupalý soylularýn tercihi olmuþtur. Sadece giysilerse deðil baþka alanlarda ve süslemelerde de Mor vazgeçilmez renk olarak yaygýn þekilde kullanýlmýþtýr
Cenevizliler iþbaþýnda
Foçalýlar (Phokaia) 1275 tarihine kadar kendi ürettikleri þapý kendileri kullanýyorlardý. Ancak bu durum Cenevizli Zaccaria kardeþlerin Bizans Kralý Michael VIII. Palaiologos ile sarayda tanýþmalarý ile deðiþti.
Bu tanýþmadan iki sonuç çýktý.
Bunlardan birincisi Küçük kardeþ Benedetto, kralýn kýz kardeþi ile evlendi.
Kral ile Zaccaria kardeþler, aralarýnda bir anlaþma yaptý. Anlaþmaya göre, Sakýz adasý (Chios) – Foça (Phokaia) ve Ýzmir’in (Smyrna) idaresi ile ticareti yýllýk kira bedeli karþýlýðýnda Zaccaria Kardeþlere verilecekti. Öyle de oldu.
Benedetto Sakýz adasýnda Tarlalarý temizletti ve çok geniþ alanlara sakýz aðacý fidanlarý diktirdi. Ürettiði sakýz macunlarýný Avrupa pazarlarýnda sattý. Þap madeni çýkartmak ve iþlemek ve ticaretini yapmak için Abi Manuele, ailesi ile Foça’ya yerleþti. Kale duvarlarýný onarttý ve saðlamlaþtýrdý. O andan sonra Foça’da her þey deðiþti. O yýllarda bomboþ olan þimdiki Yenifoça Þaphane daðý eteklerine 50 iþçi istihdam ederek baþlattýðý þap üretimi ve ticaretinde çok baþarýlý olan Manuele; kýsa sürede çalýþan iþçi sayýsýný hýzla arttýrdý. 1288’de Manuele Zaccaria’nýn ölümünden sonra oðlu Tedesio üretimin ve ticaretin baþýna geçti. Tedesio’da babasýnýn baþarýlarýný devam ettirdi.
Yenifoça’nýn kuruluþu: 1307
Öyle ki 1307 yýlýna gelindiðinde ocaklarda çalýþan / bölgede yaþayan (þimdiki Yenifoça) sayýsý 3000 kiþiye ulaþtý. 1307 yýlýna gelindiðinde Yenifoça (Foglia Nuova) kuruldu. Foça moru ve dolaysýyla Foça’da üretilen þapa duyulan ilgi, yýllýk þap üretiminin 700 tona çýkmasýný saðladý. Alanda üretilen þap, kadýrgalarla Foça’dan Sakýz Adasý’na, oradan daha büyük gemilerle Avrupa’ya, öncelikli olarak da tekstil üretiminde baþý çeken Belçika (Brugge) ve Londra’ya gidiyordu. Foça moru orta çaðda aranýlan, kullanýlýrken tercih edilen bir renk olmuþ ünü Avrupa’yý sarmýþtý artýk.
Bugüne gelindiðinde Foça’nýn mor renkle daha sýk, daha çok buluþmasýný saðlamak, her alanda kullanýmýný teþvik etmek, bu çerçevede yaygýnlaþtýrmak, yetkili yetkisiz Foça’ya deðer veren herkesin görevi olmalý diye düþünüyorum. Foça’nýn tarihten gelen “mor” rengine sahip çýkýlmalý, her alanda kullanýmý yaygýnlaþtýrýlmalýdýr.
Yenifoça þaphane.
Yenifoça (Foglia Nuova) þap madeni
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
Þap, Orta Çað’da hafif ilaçlar yapýmýnda, yün ve pamuk dokumacýlýðýnda, dikiþ ipliði üretiminde, deri imalatýnda, tabaklamada, kaðýt yapýmýnda, tekstil renklendirmesinde çok önemli bir ham madde olarak kullanýlmakta idi.
XII. yüzyýldan sonra þap madeni, dünyanýn en önemli madeni olma özelliðini kazanmýþtýr. Hatta kimi yerde altýn kadar kýymetli olduðu söylenmiþtir. Bugün hâlâ deodorantlarda katký malzemesi ve traþ kesiklerinde kantaþý olarak kullanýlmaktadýr.
Þap, taþlarýn eritilmesi ve iþlenmesinden sonra elde edilen saf kalium-aluminum sulfattýr. Bir nevi tuzdur. Þap üretimi uzun soluklu zor bir süreçtir. Ocaklardan çýkarýlan taþlar, yüksek dereceli ateþte, toprak fýrýnlarda eritilir. Kanallardan geçirilerek, taþ duvardan yapýlmýþ havuzlara aktarýlýr. Kanallardan akýtýldýðý sýrada soðuk su karýþtýrýlýr. Havuzlarda buharlaþmaya býrakýlýr. Buharlaþma tamamlandýktan sonra, geriye kalan pelteleþmiþ madde; ýlýk su ilavesi ile kalium-aluminum sulfata dönüþtürülür. Bu malzeme kristalleþinceye kadar bir daha kaynatýlýr. Arkasýndan iki defa kaynatýldýktan sonra önce demir oksit çamuru, sonra þapa dönüþtürülür.
Antik Dönemde Mor
(SUR kenti, günümüzde Lübnan olarak bilinen eski Fenike’nin baþlýca limanýydý. Mor yada erguvan renkli kumaþ ticaretiyle ünlüydü. Roma Ýmparatorluðu’nda Sur kentiyle baðlantýsý nedeniyle bu canlý renk “Sur firfiri “ olarak bilinirdi.
Mor renk, yüksek fiyatý nedeniyle krallýðýn, onur ve zenginliðin simgesi olmuþtu.* Aslýnda eski Roma’da morun en zarif tonlarýnda boyanmýþ kýyafet giymeye cüret eden “halktan” kiþiler, imparator fermanýyla vatan haini sayýlýyordu.
Geçmiþte olduðu gibi bugün de mor boya, deniz salyangozlarýnýn salgýladýðý bir sývýdan, her bir salyangozdan yalnýzca bir damla elde edilir. Bu amaçla Surlular, Akdeniz sahilleri boyunca sýk sýk görülen brandaris ve trunculus cinsi dikenli salyangozlarý kullanýrlardý. Salyangozlarýn toplandýðý bölgeye göre, morun farklý tonlarý elde edilebiliyordu. 2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA alýntýdýr)
Foça Moru
Orta Çaða gelindiðinde, Mor rengin yapýmýnda Þap madeni de kullanýlmaya baþlandý. Yunanistan’da, Suriye’de, Mýsýr’da üretilen þap madeni ile yapýlan “Mor” renklendirmeler görülüyordu. Fakat buralardaki þap madeniyle elde edilen mor renk özellikle kumaþlarda, Güneþten çabuk soluyor, yýkamalarda renk atýyor, parlaklýðýný da kayýp ediyordu.
Ancak Foça hudutlarý dahilinde bulunan daðdan (Yenifoça’da bulunan, þimdiki adý ÞAPHANE DAÐI olan) çýkartýlan ve diðerlerine göre çok daha kaliteli olan, Foça Þapý’nýn kullanýmý ile elde edilen mor ve kýrmýzýya çalan renk, hiçbir þeyden olumsuz etkilenmediðinden, parlaklýðýný da koruyor olmasýndan dolayý, Belçika’nýn o zamanlar liman kenti olan Brugge’da ya da Londra’da çok meþhurdu.
Foça Þapý ile üretilmiþ Mor giysiler Avrupalý soylularýn tercihi olmuþtur. Sadece giysilerse deðil baþka alanlarda ve süslemelerde de Mor vazgeçilmez renk olarak yaygýn þekilde kullanýlmýþtýr
Cenevizliler iþbaþýnda
Foçalýlar (Phokaia) 1275 tarihine kadar kendi ürettikleri þapý kendileri kullanýyorlardý. Ancak bu durum Cenevizli Zaccaria kardeþlerin Bizans Kralý Michael VIII. Palaiologos ile sarayda tanýþmalarý ile deðiþti.
Bu tanýþmadan iki sonuç çýktý.
Bunlardan birincisi Küçük kardeþ Benedetto, kralýn kýz kardeþi ile evlendi.
Kral ile Zaccaria kardeþler, aralarýnda bir anlaþma yaptý. Anlaþmaya göre, Sakýz adasý (Chios) – Foça (Phokaia) ve Ýzmir’in (Smyrna) idaresi ile ticareti yýllýk kira bedeli karþýlýðýnda Zaccaria Kardeþlere verilecekti. Öyle de oldu.
Benedetto Sakýz adasýnda Tarlalarý temizletti ve çok geniþ alanlara sakýz aðacý fidanlarý diktirdi. Ürettiði sakýz macunlarýný Avrupa pazarlarýnda sattý. Þap madeni çýkartmak ve iþlemek ve ticaretini yapmak için Abi Manuele, ailesi ile Foça’ya yerleþti. Kale duvarlarýný onarttý ve saðlamlaþtýrdý. O andan sonra Foça’da her þey deðiþti. O yýllarda bomboþ olan þimdiki Yenifoça Þaphane daðý eteklerine 50 iþçi istihdam ederek baþlattýðý þap üretimi ve ticaretinde çok baþarýlý olan Manuele; kýsa sürede çalýþan iþçi sayýsýný hýzla arttýrdý. 1288’de Manuele Zaccaria’nýn ölümünden sonra oðlu Tedesio üretimin ve ticaretin baþýna geçti. Tedesio’da babasýnýn baþarýlarýný devam ettirdi.
Yenifoça’nýn kuruluþu: 1307
Öyle ki 1307 yýlýna gelindiðinde ocaklarda çalýþan / bölgede yaþayan (þimdiki Yenifoça) sayýsý 3000 kiþiye ulaþtý. 1307 yýlýna gelindiðinde Yenifoça (Foglia Nuova) kuruldu. Foça moru ve dolaysýyla Foça’da üretilen þapa duyulan ilgi, yýllýk þap üretiminin 700 tona çýkmasýný saðladý. Alanda üretilen þap, kadýrgalarla Foça’dan Sakýz Adasý’na, oradan daha büyük gemilerle Avrupa’ya, öncelikli olarak da tekstil üretiminde baþý çeken Belçika (Brugge) ve Londra’ya gidiyordu. Foça moru orta çaðda aranýlan, kullanýlýrken tercih edilen bir renk olmuþ ünü Avrupa’yý sarmýþtý artýk.
Bugüne gelindiðinde Foça’nýn mor renkle daha sýk, daha çok buluþmasýný saðlamak, her alanda kullanýmýný teþvik etmek, bu çerçevede yaygýnlaþtýrmak, yetkili yetkisiz Foça’ya deðer veren herkesin görevi olmalý diye düþünüyorum. Foça’nýn tarihten gelen “mor” rengine sahip çýkýlmalý, her alanda kullanýmý yaygýnlaþtýrýlmalýdýr.
Yenifoça þaphane.
Yenifoça (Foglia Nuova) þap madeni
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...