Sebahattin Karaca
YUNAN KÖKENLÝ KAVÝMLERÝN EGE KIYILARINA GÖÇÜ VE PHOKAÝA'(FOÇA)NIN KURULUÞU
Tahminen M.Ö. X. yy’da Yunanistan’ýn kuzeyinde yaþayan Dor’lar, kendileri gibi Yunan boyundan gelen ve Yunanistan’ýn orta bölgelerinde yaþayan Aolis’lerin topraklarýna Kuzeyden-Güneye doðru baský uygulayarak yerleþmeye baþlamýþlardýr. Giderek yoðunlaþan bu baský Aolis’lerin topraklarýný terk etmelerine sebep olmuþtur. Topraklarýný terk eden Aolis’ler deniz yolu ile önce Sakýz Adasý’na –Midilli Adasý’na ve Gökçe Ada’ya yerleþmiþlerdir. Tarým toplumu olan Aolis’ler tarým için adalarýn topraklarýný yeterli bulmamýþlardýr. Aliaða yakýnýndaki ‘Kyma’ þehrini kurmuþlar ve burayý kendilerine baþkent edinmiþlerdir. Kyma’da þu an kazý çalýþmalarý devam etmektedir. Arkasýndan bölgede uzun yýllar içinde 12 þehir kurarak, bölgeye ‘Aolia’ adýný vermiþlerdir. Aolis'ler bugünkü Bayraklý'dan baþlayýp Çandarlý'ya kadar devam eden bölgede þehirler kurarlarken, kendilerine Pitane (bugünkü Çandarlý) ve Larissa (Bugünkü Buruncuk)’da göçebe olarak yaþayan Pelasker’lerden baþka mukavemet gösteren olmamýþtýr.
(Phokaia) Foça'nýn kuruluþu
Aolis'ler geç de olsa, son olarak Foça'yý (Phokaia) kurmuþlardýr. Aolis'ler M.Ö 900 ve 850 yýllarý arasýnda Foça'nýn kara kýsmýna þimdiki garajýn ve Atatürk mahallesinin olduðu yere yerleþmiþlerdir. Kara kýsmýna yerleþen Aolis'ler tarým toplumu olmasý nedeniyle deniz ve o günkü ada ile (bugünkü Kaleiçi) hiç ilgilenmemiþlerdir. Yapýlan tespitlerde týpký Menderes nehrinin getirdiði dolgu malzemesi ile denizin dolmasý sonucu denizden kopan Bafa gölünün oluþmasý gibi Foça'da da, Foça’yý saran daðlardan yaðmur sularýnýn getirdiði dolgu malzemesi ile denizden gelen kum ve çakýllarla, kanalýn dolmasý sonucu adanýn kara ile birleþip yarýmada haline geldiði, 1913-1920 yýllarýnda Foça'da kazý yapan Fransýz arkeolog Felix Sartiaux'nun ve 1950'lerde kazýlara devam eden Prof. Dr. Ekrem Akurgan'ýn yapmýþ olduklarý sondaj çalýþmalarý sonucunda, bugünkü Kaleiçi mevkiinin bir ada olduðu yapýlan kazýlarda kayýt altýna alýnmýþtýr “
Phokaia(Foça) nasýl bir Ýyon þehri oldu?
Ýyon'lularýn çok iyi denizci olduklarý, bu sayede Ege'de gezip dolaþýrken, henüz daha ada olan bugünkü kale içini ve karþýdaki Ýncir adasýný ve Ýngiliz burnunu gördükten sonra, Küçükdeniz ve Büyükdeniz’in doðal liman olduðunu gören ve savunmak için stratejik önemini keþfeden Ýyon'lular adaya yerleþmeye karar verirler. Ancak bu defa Sakýz Adasý’nda Aolis'leri sindirip adaya yerleþtikleri gibi deðil, aksine Aolis'lerin baþkenti Kyma'ya giderek Aolia'nýn yönetiminden adaya yerleþme izin almýþlardýr.
Alýnan izinden sonra Adaya yerleþen Ýyon'lular M.Ö.800 yýlýnda kale içinde Phokaia þehrini kurmuþlardýr.
Phokaia, Aolia içinde kurulan ilk Ýyon þehridir. Ýlerleyen yýllarda bir yandan Aolia'nýn zayýflamasý ve gücünü kaybetmesi, diðer yandan evlenmeler yolu ile Ýyon'lular ve Aolis'ler kaynaþmýþlardýr. Ayný zamanda ticaret erbabý olan Ýyon’lular Aolia içinde ticaretlerini geliþtirmiþlerdir. Çok baþarýlý deniz toplumu ve ticaret erbabý olan Ýyon'lularýn sayesinde Phokaia kýsa sürede hayat standardý çok yüksek, önemli ve zengin bir þehir olmuþtur.
Ýyonlular büyük devlet yerine her zaman kent devleti kurmuþlar ve din birliði içinde yaþamlarýný sürdürmüþlerdir. Bu kent devletleri M.Ö. 7. yüzyýldan sonra Lidyalýlarýn, Perslerin, daha sonra da M.Ö. 334’de Ýskender Ýmparatorluðu’nun altýnda kalmýþlardýr. Lidyalýlar ön Asya ve Anadolu’da Ýyonlarýn ticaret yapmalarýný büyük ölçüde engelleyince kendilerine özgün gemiler yaparak Karadeniz’de ve Akdeniz’de koloniler kurmak üzere yollara düþmüþlerdir.
Genelde diðer kavimler geniþ gövdeli yelkenliler yaparken aksine Ýyon'lular (Phokaia’lýlar) ince, uzun, hýzlý ve 50 kürekli gemiler yapmýþlardýr. Bu gemilerle de kolayca Ýspanya ve Ýtalya arasýndaki denizlerde dolaþmýþlardýr. Bu manada Karadeniz’den Akdeniz’e kadar 20 koloni kurmuþlardýr.
Bu kolonilerden bir tanesini Mýsýr’da Nil deltasýnda Naukrakis’ i (M.Ö.650), ikincisini Karadeniz’de Amisos (þimdiki Samsun)’u Milet’lilerle beraber kurmuþlardýr (M.Ö. 650). Milet’lilerin dýþýnda Phokaia’lý Ýyon’lular olarak da M.Ö. 654’de Lampsakos (þimdiki Lâpseki)’yi, M.Ö. 600 yýlýnda ise Fransa’daki Massalia (þimdiki Marsilya)’yý kurdular. M.Ö. 564 yýlýnda Alalia (þimdiki Aleria )’yý Korsikada, Rhegion (Reggio) Ýtalya’da, Marsilya’dan çýkýþla, yani Marsilyalýlar olarak da çok miktarda koloniler kurmuþlardýr. Bunlar Fransa sahillerindeki Nikaia (Nizza), Antipolis(Antibes), Agethe (Adge), Ýspanya sahillerindeki Mainake(Malaga), Emporion (Ampurias)’týr
Ege kýyýlarýnda Milet’in yaný sýra Phokaia’da zamanýn çok önemli, zengin, varlýklý ve güçlü bir þehirdi.
Phokaia ismi üzerinde iki türlü tartýþma vardýr. Birincisi, Phok = fok balýðý, Aia = þehir anlamýna gelir. Phok ve Aia birleþince foklar diyarý anlamýna gelen Phokaia olur. Çünkü foklar o dönemde adalarda ve yarýmadada yoðun biçimde görülürdü. Bu bakýmdan foklar diyarý Foça daha inandýrýcý gelmektedir. Ýkincisi ise adalarýn fok balýðýna benzemesini öne sürenler vardýr. Ama bu çok inandýrýcý gelmemektedir.
Ancak Fransýz deniz araþtýrmacýsý J.Cousteau’nýn araþtýrmasýna göre özellikle XVII. yy.’dan sonra deniz yolu ile yük taþýyan büyük yelkenlilerde çalýþanlarýn Akdeniz foklarýný acýmasýzca öldürdüklerini ortaya koymuþtur. Bol miktarda balýk tüketen foklarýn azalmasýnda rekabetten dolayý balýkçýlarýn da rolü olmuþtur.
Smyrna bir gecede nasýl Ýyon þehri olmuþtur?
Yunan tarihçi Herodot’a göre M.Ö. 490-420 yýllarý arasýnda olay þöyle geliþmiþtir. Ýyon þehri olan Kolophon (Ýzmir- Deðirmendere)’dan sürülen bir kýsým Ýyon’lular þehir yönetiminin izni ile Smyrna’ya yerleþirler. Ancak bir gün Aolis’ler þehrin dýþýnda Þarap Tanrýçasý (Dionysos) için þarap festivalini kutlarken þehrin içinde kalan Ýyon’lular þehrin giriþ- çýkýþ kapýlarýný kilitlemiþler, festivalden sonra geri gelen Aolis’leri þehre almamýþlardýr. Yapýlan görüþmeler olumlu sonuç vermeyince, Aolis’lere taþýnabilecekleri eþyalarýný alabilmeleri için azar azar þehre girmelerine izin verilmiþtir. Eþyalarýný alan Aolis’ler yakýndaki Aolis þehirlerine yerleþmiþlerdir ve yaþamaya devam etmiþlerdir. Böylece Smyrna bir gecede Ýyon þehri olmuþtur.
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
Tahminen M.Ö. X. yy’da Yunanistan’ýn kuzeyinde yaþayan Dor’lar, kendileri gibi Yunan boyundan gelen ve Yunanistan’ýn orta bölgelerinde yaþayan Aolis’lerin topraklarýna Kuzeyden-Güneye doðru baský uygulayarak yerleþmeye baþlamýþlardýr. Giderek yoðunlaþan bu baský Aolis’lerin topraklarýný terk etmelerine sebep olmuþtur. Topraklarýný terk eden Aolis’ler deniz yolu ile önce Sakýz Adasý’na –Midilli Adasý’na ve Gökçe Ada’ya yerleþmiþlerdir. Tarým toplumu olan Aolis’ler tarým için adalarýn topraklarýný yeterli bulmamýþlardýr. Aliaða yakýnýndaki ‘Kyma’ þehrini kurmuþlar ve burayý kendilerine baþkent edinmiþlerdir. Kyma’da þu an kazý çalýþmalarý devam etmektedir. Arkasýndan bölgede uzun yýllar içinde 12 þehir kurarak, bölgeye ‘Aolia’ adýný vermiþlerdir. Aolis'ler bugünkü Bayraklý'dan baþlayýp Çandarlý'ya kadar devam eden bölgede þehirler kurarlarken, kendilerine Pitane (bugünkü Çandarlý) ve Larissa (Bugünkü Buruncuk)’da göçebe olarak yaþayan Pelasker’lerden baþka mukavemet gösteren olmamýþtýr.
(Phokaia) Foça'nýn kuruluþu
Aolis'ler geç de olsa, son olarak Foça'yý (Phokaia) kurmuþlardýr. Aolis'ler M.Ö 900 ve 850 yýllarý arasýnda Foça'nýn kara kýsmýna þimdiki garajýn ve Atatürk mahallesinin olduðu yere yerleþmiþlerdir. Kara kýsmýna yerleþen Aolis'ler tarým toplumu olmasý nedeniyle deniz ve o günkü ada ile (bugünkü Kaleiçi) hiç ilgilenmemiþlerdir. Yapýlan tespitlerde týpký Menderes nehrinin getirdiði dolgu malzemesi ile denizin dolmasý sonucu denizden kopan Bafa gölünün oluþmasý gibi Foça'da da, Foça’yý saran daðlardan yaðmur sularýnýn getirdiði dolgu malzemesi ile denizden gelen kum ve çakýllarla, kanalýn dolmasý sonucu adanýn kara ile birleþip yarýmada haline geldiði, 1913-1920 yýllarýnda Foça'da kazý yapan Fransýz arkeolog Felix Sartiaux'nun ve 1950'lerde kazýlara devam eden Prof. Dr. Ekrem Akurgan'ýn yapmýþ olduklarý sondaj çalýþmalarý sonucunda, bugünkü Kaleiçi mevkiinin bir ada olduðu yapýlan kazýlarda kayýt altýna alýnmýþtýr “
Phokaia(Foça) nasýl bir Ýyon þehri oldu?
Ýyon'lularýn çok iyi denizci olduklarý, bu sayede Ege'de gezip dolaþýrken, henüz daha ada olan bugünkü kale içini ve karþýdaki Ýncir adasýný ve Ýngiliz burnunu gördükten sonra, Küçükdeniz ve Büyükdeniz’in doðal liman olduðunu gören ve savunmak için stratejik önemini keþfeden Ýyon'lular adaya yerleþmeye karar verirler. Ancak bu defa Sakýz Adasý’nda Aolis'leri sindirip adaya yerleþtikleri gibi deðil, aksine Aolis'lerin baþkenti Kyma'ya giderek Aolia'nýn yönetiminden adaya yerleþme izin almýþlardýr.
Alýnan izinden sonra Adaya yerleþen Ýyon'lular M.Ö.800 yýlýnda kale içinde Phokaia þehrini kurmuþlardýr.
Phokaia, Aolia içinde kurulan ilk Ýyon þehridir. Ýlerleyen yýllarda bir yandan Aolia'nýn zayýflamasý ve gücünü kaybetmesi, diðer yandan evlenmeler yolu ile Ýyon'lular ve Aolis'ler kaynaþmýþlardýr. Ayný zamanda ticaret erbabý olan Ýyon’lular Aolia içinde ticaretlerini geliþtirmiþlerdir. Çok baþarýlý deniz toplumu ve ticaret erbabý olan Ýyon'lularýn sayesinde Phokaia kýsa sürede hayat standardý çok yüksek, önemli ve zengin bir þehir olmuþtur.
Ýyonlular büyük devlet yerine her zaman kent devleti kurmuþlar ve din birliði içinde yaþamlarýný sürdürmüþlerdir. Bu kent devletleri M.Ö. 7. yüzyýldan sonra Lidyalýlarýn, Perslerin, daha sonra da M.Ö. 334’de Ýskender Ýmparatorluðu’nun altýnda kalmýþlardýr. Lidyalýlar ön Asya ve Anadolu’da Ýyonlarýn ticaret yapmalarýný büyük ölçüde engelleyince kendilerine özgün gemiler yaparak Karadeniz’de ve Akdeniz’de koloniler kurmak üzere yollara düþmüþlerdir.
Genelde diðer kavimler geniþ gövdeli yelkenliler yaparken aksine Ýyon'lular (Phokaia’lýlar) ince, uzun, hýzlý ve 50 kürekli gemiler yapmýþlardýr. Bu gemilerle de kolayca Ýspanya ve Ýtalya arasýndaki denizlerde dolaþmýþlardýr. Bu manada Karadeniz’den Akdeniz’e kadar 20 koloni kurmuþlardýr.
Bu kolonilerden bir tanesini Mýsýr’da Nil deltasýnda Naukrakis’ i (M.Ö.650), ikincisini Karadeniz’de Amisos (þimdiki Samsun)’u Milet’lilerle beraber kurmuþlardýr (M.Ö. 650). Milet’lilerin dýþýnda Phokaia’lý Ýyon’lular olarak da M.Ö. 654’de Lampsakos (þimdiki Lâpseki)’yi, M.Ö. 600 yýlýnda ise Fransa’daki Massalia (þimdiki Marsilya)’yý kurdular. M.Ö. 564 yýlýnda Alalia (þimdiki Aleria )’yý Korsikada, Rhegion (Reggio) Ýtalya’da, Marsilya’dan çýkýþla, yani Marsilyalýlar olarak da çok miktarda koloniler kurmuþlardýr. Bunlar Fransa sahillerindeki Nikaia (Nizza), Antipolis(Antibes), Agethe (Adge), Ýspanya sahillerindeki Mainake(Malaga), Emporion (Ampurias)’týr
Ege kýyýlarýnda Milet’in yaný sýra Phokaia’da zamanýn çok önemli, zengin, varlýklý ve güçlü bir þehirdi.
Phokaia ismi üzerinde iki türlü tartýþma vardýr. Birincisi, Phok = fok balýðý, Aia = þehir anlamýna gelir. Phok ve Aia birleþince foklar diyarý anlamýna gelen Phokaia olur. Çünkü foklar o dönemde adalarda ve yarýmadada yoðun biçimde görülürdü. Bu bakýmdan foklar diyarý Foça daha inandýrýcý gelmektedir. Ýkincisi ise adalarýn fok balýðýna benzemesini öne sürenler vardýr. Ama bu çok inandýrýcý gelmemektedir.
Ancak Fransýz deniz araþtýrmacýsý J.Cousteau’nýn araþtýrmasýna göre özellikle XVII. yy.’dan sonra deniz yolu ile yük taþýyan büyük yelkenlilerde çalýþanlarýn Akdeniz foklarýný acýmasýzca öldürdüklerini ortaya koymuþtur. Bol miktarda balýk tüketen foklarýn azalmasýnda rekabetten dolayý balýkçýlarýn da rolü olmuþtur.
Smyrna bir gecede nasýl Ýyon þehri olmuþtur?
Yunan tarihçi Herodot’a göre M.Ö. 490-420 yýllarý arasýnda olay þöyle geliþmiþtir. Ýyon þehri olan Kolophon (Ýzmir- Deðirmendere)’dan sürülen bir kýsým Ýyon’lular þehir yönetiminin izni ile Smyrna’ya yerleþirler. Ancak bir gün Aolis’ler þehrin dýþýnda Þarap Tanrýçasý (Dionysos) için þarap festivalini kutlarken þehrin içinde kalan Ýyon’lular þehrin giriþ- çýkýþ kapýlarýný kilitlemiþler, festivalden sonra geri gelen Aolis’leri þehre almamýþlardýr. Yapýlan görüþmeler olumlu sonuç vermeyince, Aolis’lere taþýnabilecekleri eþyalarýný alabilmeleri için azar azar þehre girmelerine izin verilmiþtir. Eþyalarýný alan Aolis’ler yakýndaki Aolis þehirlerine yerleþmiþlerdir ve yaþamaya devam etmiþlerdir. Böylece Smyrna bir gecede Ýyon þehri olmuþtur.
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...