Sebahattin Karaca
SULARI AZÝZ FOÇA
ÝSTANBUL’A GEMÝLER ÝZMÝR’E DEVELER TAÞIRDI
“Yeter artýk batýracaksýnýz þu gemiyi.” diye baðýrdý kaptan. Geminin pruvasýna doðru yürürken de “Sanki Ýstanbul’da su yok. Taa buralardan götürüyorsunuz. Ýþiniz gücünüz padiþaha yaranmaya çalýþmak” diye mýrýldanýyordu.
“Tamam Kaptan. Azýcýk daha sabýr. 10 – 15 fýçý kaldý. Bitiriyoruz” derken Saka Gediði Ferit Aða, Kaptan’a kýzgýnca ve asýk suratla bakýyordu. Ortada hafif bir gerginlik vardý. Þakýr þakýr akan Çarþý Çeþmesi’nden önce saray için özel yapýlmýþ yüzlerce fýçý doldurulmuþtu. Ardýndan da Beyoðlu’nda Foça Suyu diye satýlmak üzere hazýrlanan orta sýnýf fýçýlarýn dolumu tamamlanmýþtý. Fýçýlarý doldurma ve gemiye yükleme iþi gece boyu sürmüþtü. Sarayýn mutfaðý için doldurulmuþ fýçýlar, gemideki özel bölüme itina ile yerleþtirilmiþti. Bu sular Ýstanbul’da, saray mutfaðýnýn su temin iþlerine bakan “Sakayan-ý Matbah-ý Amire” ye teslim edilecekti.
Fýçýlarý dolduranlarda, gemiye taþýyanlarda, ambarlara saman torbalarý ile sýkýþtýrýp ustalýkla yerleþtirenler de yorulmuþtu. Yükünü alan gemi, nihayet Büyükdeniz limanýndan yola çýktý. Dýþkale’nin önünden geçilirken, her þeyin planlandýðý gibi gitmesinden dolayý Saka Gediðinin keyfi yerindeydi. Ýþini kusursuz yaptýðýna inanýyordu.
Bir yandan iþin keyfini sürerken, diðer taraftan Kaptan’a söyleniyordu. “Sen yoluna bak. Dümenini tut. Ne anlarsýn suyun dadýndan tuzundan. Bizi Ýstanbul’a götür, yeter” diyordu. Kaptanýn Foça suyu hakkýnda zerrece bilgisi olmadýðýný düþünüyordu.
Ýstanbul’da evlere su tesisatý döþenmeden önce mahalle çeþmeleri vardý. Her biri Osmanlý mimarisinin güzel örnekleriyle yapýlmýþtý. Bu çeþmelerden evlere, suyu, kýrba veya tulumlarla sakalar taþýrdý. Haksýz rekabeti önleme ve düzeni saðlama görevini ise kendi aralarýnda kurduklarý “Sakalar Loncasý” yapardý.
Saka Gedikleri’ne Saray tarafýndan belirli bir imtiyazý içeren “Çeþmelerden Su Alma ve Satma Sertifikasý” olarak tanýmlanabilecek bir belge verilirdi. Bu belge alýnýr, satýlýr ve hatta miras olarak babadan oðula geçen bir belgeydi.
Tecrübeli Saka Gediði Ferit Aða, biraz da bu belgenin kendisine verdiði güvenle, kaptana mýrýldanmakta kendisini haklý görüyordu.
FOÇA’NIN SOKAK ÇEÞMELERÝ VE KAYNAKLARI
MEÞÝNDERE (KÜNKDERE) MEMBAI
Sokak çeþmelerini besleyen, “Foça Suyu” namýyla Foça’nýn tanýnmasýný saðlayan bu su, dokuz bin beþ yüz metre uzaklýkta bulunan Meþindere (þimdiki adýyla Künkdere) membaýndan (kaynaðýndan- pýnarýndan) kente künklerle gelirdi. Su kemerlerinin üzerinden süzülür, deðiþik mahallelerde, taþ ustalarýnýn yaptýðý þaheser nitelikteki sekiz çeþmeden halkýn kullanýmýna sunulurdu.
Bu suyun ünü ilçe sýnýrlarýný aþmýþtý. Aydýn Vilayeti Salnamelerinde, Aydýn’ýn Çine kazasýnýn Seydiköy nahiyesinin Þaþal suyundan sonra gelen en iyi su olduðu yazýlmýþtý. Saftý, hafifti, içimi güzeldi. Ýzmir’in ekâbir kesimi, fýçýlara doldurttuklarý Foça suyunu, develerle Ýzmir’e taþýtýr, mutfaklarýnda kullanýr ve içerdi.
Yaþanan depremler ve toprak kaymalarý sonucunda zamanla bazý kaynaklarýn suyu azaldý ya da kurudu. Bu konu 1959 yýlýnda Belediye Meclisi gündemine geldi. Alýnan kararlar doðrultusunda Meþindere hattýnda yenileme çalýþmalarý baþlatýldý. Dört beþ metre derinliklere inilen bazý yerlerde, ne zaman yapýldýðý tam olarak bilinmeyen, sýrlý ve sýrsýz olarak yan yana döþenmiþ eski künklere rastlandý. Bu künklere istinaden Meþindere ismi Künkdere olarak deðiþtirildi. Ayný yýl membadan çeþmelere uzanan hat demir borularla yenilendi. Yenilenen hatla, halk içimi güzel olan bu suya tekrar kavuþtu.
Foça, Büyükþehir yasasýyla Ýzmir’e baðlanýncaya kadar Künkdere’den gelen su; Büyükdeniz Çarþýsý’ndaki Cumhuriyet, Fevzipaþa Mahallesi’ndeki Marsilya Meydaný Çeþmeleriyle Belediye Pasajý önündeki çeþmeye verilmeye devam ediyordu.
MERSÝNDERE MEMBAI
Meþindere (Künkdere) membaýnýn yaný sýra Foça’nýn çeþmelerine su veren üç memba daha vardýr. Mersindere, Sütdede ve Bayramdere Membalarý.
Mersindere Membaý; Ýsmetpaþa Mahallesi’nin arkasýndaki ormanlýk alanda bulunmaktadýr. Doðal su kaynaðýdýr. Suyun bir kýsmý Jandarma Komando Okulu içindeki çeþmeye, bir bölümü Ýsmetpaþa Mahallesi sahil þeridinde bulunan çeþmeye, geriye kalan kýsmý ise Uður Mumcu Parký içindeki çeþmeye aktarýlýrdý.
SÜTDEDE MEMBAI
Yerleþim yerine bir kilometre mesafedeydi. Þimdiki Sanayi Sitesi’nin biraz yukarýsýnda bulunan eski kilise kalýntýsýnýn altýndaki membaýydý. Sertlik derecesi sýfýrdý. Bu yumuþak ve hoþ içimli su kaynaðýndan çýktýktan sonra Bayramdere Membaýndan gelen su ile birleþirdi.
BAYRAMDERE MEMBAI
Sütdede Membaý’nýn daha yukarýlarýndaki daðýn yamacýnda bir kuyu vardý. Dipten çýkan su, kuyunun içinde yükselerek birikir, taþarak akýþa geçerdi. Aþaðýlarda Sütdede Membaýndan çýkan su ile birleþir, Turizm Müdürlüðü ünündeki (1980 -81 yýllarýnda yenilenen foklu) Çeþme ile Büyükdeniz Sahil Yolu’nun paralelindeki ikinci caddede bulunan çeþmeden akardý.
2000’li yýllarýn baþlarýna doðru Foça’da damacana su satýlmaya baþlanmýþsa da uzunca bir süre raðbet görmemiþtir. Ama; asýrlar boyu kesintisiz akan, daha doðru bir deyimle akýtýlan çeþme sularý zamanla yetmemeye baþlamýþ, kesintiler, saatli uygulamalar çeþmeden su alma alýþkanlýklarýný azaltmýþtýr. Ýnkâr edilmez bir gerçektir ki; 1984 yýlýndan itibaren baþlayan ve ardýndan devam eden yapýlaþma sonucu nüfus yüzde 200’den fazla artmýþtýr. Kaynak sularý yetmez, pek çok haneye girmez olmuþ, damacana sularýna gün doðmuþtur.
ÇEÞMEBAÞI MUHABBETLERÝ
Çeþmeler sadece su alýnan yerler deðildi. Su sýrasý muhabbetleri meþhurdu. Tatlý dedikodular, gülmeler, eðlenmeler, hâl hatýr sormalar, karþýlýklý ev davetleri, sýra kimde, sende, bende, onda atýþmalarý. Daha neler neler.
Kýzla oðlaný birbiriyle baþ göz etmenin ilk duraklarýydý çeþme baþlarý.
“Bak Hatce Haným, senin oðlan büyüdü. Onu bi baþ göz edelim artýk. Firdevs’in kýzý Zeynep’i kaçýrma ha” diyen telaþlý Sabire testisini alýp giderken döner döner Hatçe’ye bakardý. Hatçe’de ”bakalým bi” der gibi usulden kafasýný sallardý.
Zamanla kadýnlar kadar erkeklerde de su almak için çeþme baþlarýna gelmeye baþladý. Onlarýn konularý baþkaydý. En çok yerel siyaset ve baþkan hakkýnda kaynatýlýrdý. Hükümetin iþleri konuþulur, futbol konusunda herkes bilirkiþi kesilirdi. Galatasaraylý takýmýna toz kondurmaz, Fenerli rakiplerinin adýný aðzýna bile almaz, Beþiktaþlý damarýný kesse kaný siyah beyaz akardý.
ÇEÞMELER HAYATTI UMUTTU GÜVENCEYDÝ
Çeþme baþýnda yaþananlar kent kültürünün mozaikleriydi.
Çeþmeler hayattý. Umuttu. Güvenceydi.
Ýyi ki vardýlar.
Bugün; sularý azaldýðý için baþka sularla karýþtýrýlarak akýtýlmaya çalýþýlan çeþmelerimiz. Geçmiþin; o güzel, görkemli, heybetli semt çeþmelerimiz.
Bakýmsýz halleri insanýn içini burkuyor.
Akan sularýn azalmasý gibi günlük yaþam içindeki insani dayanýþma da azalýyor. Hayat insanlarý her gün biraz daha yalnýzlýðýn kucaðýna itiyor.
Foça’nýn Çeþmeleri; Foça’yý Foça, bizi biz yapan varlýklardandýr. Atalarýmýzýn kentimize bin bir güçlükle kazandýrdýðý ortak mirasýmýzdandýr. Foça Kent Kültürü’nün en önemli yapýlarýndandýr.
Sahip çýkmalýyýz, korumalýyýz, yaþatmalýyýz…
Onlarý; her daim akan sularýyla, eski kimliðine kavuþturmalýyýz.
1910 Büyükdeniz Çarþý Çeþmesi
Ýsmetpaþa Mah. Çeþmesi
Marsilya Meydaný Çeþmesi
Fevzipaþa Mahallesi Çeþmesi
Foklu Çeþme
Atatürk Mahallesi Çeþmesi 2.
Atatürk Mahallesi 2. Kordon Çeþmesi
Çarþý Çeþmesi zemin
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
ÝSTANBUL’A GEMÝLER ÝZMÝR’E DEVELER TAÞIRDI
“Yeter artýk batýracaksýnýz þu gemiyi.” diye baðýrdý kaptan. Geminin pruvasýna doðru yürürken de “Sanki Ýstanbul’da su yok. Taa buralardan götürüyorsunuz. Ýþiniz gücünüz padiþaha yaranmaya çalýþmak” diye mýrýldanýyordu.
“Tamam Kaptan. Azýcýk daha sabýr. 10 – 15 fýçý kaldý. Bitiriyoruz” derken Saka Gediði Ferit Aða, Kaptan’a kýzgýnca ve asýk suratla bakýyordu. Ortada hafif bir gerginlik vardý. Þakýr þakýr akan Çarþý Çeþmesi’nden önce saray için özel yapýlmýþ yüzlerce fýçý doldurulmuþtu. Ardýndan da Beyoðlu’nda Foça Suyu diye satýlmak üzere hazýrlanan orta sýnýf fýçýlarýn dolumu tamamlanmýþtý. Fýçýlarý doldurma ve gemiye yükleme iþi gece boyu sürmüþtü. Sarayýn mutfaðý için doldurulmuþ fýçýlar, gemideki özel bölüme itina ile yerleþtirilmiþti. Bu sular Ýstanbul’da, saray mutfaðýnýn su temin iþlerine bakan “Sakayan-ý Matbah-ý Amire” ye teslim edilecekti.
Fýçýlarý dolduranlarda, gemiye taþýyanlarda, ambarlara saman torbalarý ile sýkýþtýrýp ustalýkla yerleþtirenler de yorulmuþtu. Yükünü alan gemi, nihayet Büyükdeniz limanýndan yola çýktý. Dýþkale’nin önünden geçilirken, her þeyin planlandýðý gibi gitmesinden dolayý Saka Gediðinin keyfi yerindeydi. Ýþini kusursuz yaptýðýna inanýyordu.
Bir yandan iþin keyfini sürerken, diðer taraftan Kaptan’a söyleniyordu. “Sen yoluna bak. Dümenini tut. Ne anlarsýn suyun dadýndan tuzundan. Bizi Ýstanbul’a götür, yeter” diyordu. Kaptanýn Foça suyu hakkýnda zerrece bilgisi olmadýðýný düþünüyordu.
Ýstanbul’da evlere su tesisatý döþenmeden önce mahalle çeþmeleri vardý. Her biri Osmanlý mimarisinin güzel örnekleriyle yapýlmýþtý. Bu çeþmelerden evlere, suyu, kýrba veya tulumlarla sakalar taþýrdý. Haksýz rekabeti önleme ve düzeni saðlama görevini ise kendi aralarýnda kurduklarý “Sakalar Loncasý” yapardý.
Saka Gedikleri’ne Saray tarafýndan belirli bir imtiyazý içeren “Çeþmelerden Su Alma ve Satma Sertifikasý” olarak tanýmlanabilecek bir belge verilirdi. Bu belge alýnýr, satýlýr ve hatta miras olarak babadan oðula geçen bir belgeydi.
Tecrübeli Saka Gediði Ferit Aða, biraz da bu belgenin kendisine verdiði güvenle, kaptana mýrýldanmakta kendisini haklý görüyordu.
FOÇA’NIN SOKAK ÇEÞMELERÝ VE KAYNAKLARI
MEÞÝNDERE (KÜNKDERE) MEMBAI
Sokak çeþmelerini besleyen, “Foça Suyu” namýyla Foça’nýn tanýnmasýný saðlayan bu su, dokuz bin beþ yüz metre uzaklýkta bulunan Meþindere (þimdiki adýyla Künkdere) membaýndan (kaynaðýndan- pýnarýndan) kente künklerle gelirdi. Su kemerlerinin üzerinden süzülür, deðiþik mahallelerde, taþ ustalarýnýn yaptýðý þaheser nitelikteki sekiz çeþmeden halkýn kullanýmýna sunulurdu.
Bu suyun ünü ilçe sýnýrlarýný aþmýþtý. Aydýn Vilayeti Salnamelerinde, Aydýn’ýn Çine kazasýnýn Seydiköy nahiyesinin Þaþal suyundan sonra gelen en iyi su olduðu yazýlmýþtý. Saftý, hafifti, içimi güzeldi. Ýzmir’in ekâbir kesimi, fýçýlara doldurttuklarý Foça suyunu, develerle Ýzmir’e taþýtýr, mutfaklarýnda kullanýr ve içerdi.
Yaþanan depremler ve toprak kaymalarý sonucunda zamanla bazý kaynaklarýn suyu azaldý ya da kurudu. Bu konu 1959 yýlýnda Belediye Meclisi gündemine geldi. Alýnan kararlar doðrultusunda Meþindere hattýnda yenileme çalýþmalarý baþlatýldý. Dört beþ metre derinliklere inilen bazý yerlerde, ne zaman yapýldýðý tam olarak bilinmeyen, sýrlý ve sýrsýz olarak yan yana döþenmiþ eski künklere rastlandý. Bu künklere istinaden Meþindere ismi Künkdere olarak deðiþtirildi. Ayný yýl membadan çeþmelere uzanan hat demir borularla yenilendi. Yenilenen hatla, halk içimi güzel olan bu suya tekrar kavuþtu.
Foça, Büyükþehir yasasýyla Ýzmir’e baðlanýncaya kadar Künkdere’den gelen su; Büyükdeniz Çarþýsý’ndaki Cumhuriyet, Fevzipaþa Mahallesi’ndeki Marsilya Meydaný Çeþmeleriyle Belediye Pasajý önündeki çeþmeye verilmeye devam ediyordu.
MERSÝNDERE MEMBAI
Meþindere (Künkdere) membaýnýn yaný sýra Foça’nýn çeþmelerine su veren üç memba daha vardýr. Mersindere, Sütdede ve Bayramdere Membalarý.
Mersindere Membaý; Ýsmetpaþa Mahallesi’nin arkasýndaki ormanlýk alanda bulunmaktadýr. Doðal su kaynaðýdýr. Suyun bir kýsmý Jandarma Komando Okulu içindeki çeþmeye, bir bölümü Ýsmetpaþa Mahallesi sahil þeridinde bulunan çeþmeye, geriye kalan kýsmý ise Uður Mumcu Parký içindeki çeþmeye aktarýlýrdý.
SÜTDEDE MEMBAI
Yerleþim yerine bir kilometre mesafedeydi. Þimdiki Sanayi Sitesi’nin biraz yukarýsýnda bulunan eski kilise kalýntýsýnýn altýndaki membaýydý. Sertlik derecesi sýfýrdý. Bu yumuþak ve hoþ içimli su kaynaðýndan çýktýktan sonra Bayramdere Membaýndan gelen su ile birleþirdi.
BAYRAMDERE MEMBAI
Sütdede Membaý’nýn daha yukarýlarýndaki daðýn yamacýnda bir kuyu vardý. Dipten çýkan su, kuyunun içinde yükselerek birikir, taþarak akýþa geçerdi. Aþaðýlarda Sütdede Membaýndan çýkan su ile birleþir, Turizm Müdürlüðü ünündeki (1980 -81 yýllarýnda yenilenen foklu) Çeþme ile Büyükdeniz Sahil Yolu’nun paralelindeki ikinci caddede bulunan çeþmeden akardý.
2000’li yýllarýn baþlarýna doðru Foça’da damacana su satýlmaya baþlanmýþsa da uzunca bir süre raðbet görmemiþtir. Ama; asýrlar boyu kesintisiz akan, daha doðru bir deyimle akýtýlan çeþme sularý zamanla yetmemeye baþlamýþ, kesintiler, saatli uygulamalar çeþmeden su alma alýþkanlýklarýný azaltmýþtýr. Ýnkâr edilmez bir gerçektir ki; 1984 yýlýndan itibaren baþlayan ve ardýndan devam eden yapýlaþma sonucu nüfus yüzde 200’den fazla artmýþtýr. Kaynak sularý yetmez, pek çok haneye girmez olmuþ, damacana sularýna gün doðmuþtur.
ÇEÞMEBAÞI MUHABBETLERÝ
Çeþmeler sadece su alýnan yerler deðildi. Su sýrasý muhabbetleri meþhurdu. Tatlý dedikodular, gülmeler, eðlenmeler, hâl hatýr sormalar, karþýlýklý ev davetleri, sýra kimde, sende, bende, onda atýþmalarý. Daha neler neler.
Kýzla oðlaný birbiriyle baþ göz etmenin ilk duraklarýydý çeþme baþlarý.
“Bak Hatce Haným, senin oðlan büyüdü. Onu bi baþ göz edelim artýk. Firdevs’in kýzý Zeynep’i kaçýrma ha” diyen telaþlý Sabire testisini alýp giderken döner döner Hatçe’ye bakardý. Hatçe’de ”bakalým bi” der gibi usulden kafasýný sallardý.
Zamanla kadýnlar kadar erkeklerde de su almak için çeþme baþlarýna gelmeye baþladý. Onlarýn konularý baþkaydý. En çok yerel siyaset ve baþkan hakkýnda kaynatýlýrdý. Hükümetin iþleri konuþulur, futbol konusunda herkes bilirkiþi kesilirdi. Galatasaraylý takýmýna toz kondurmaz, Fenerli rakiplerinin adýný aðzýna bile almaz, Beþiktaþlý damarýný kesse kaný siyah beyaz akardý.
ÇEÞMELER HAYATTI UMUTTU GÜVENCEYDÝ
Çeþme baþýnda yaþananlar kent kültürünün mozaikleriydi.
Çeþmeler hayattý. Umuttu. Güvenceydi.
Ýyi ki vardýlar.
Bugün; sularý azaldýðý için baþka sularla karýþtýrýlarak akýtýlmaya çalýþýlan çeþmelerimiz. Geçmiþin; o güzel, görkemli, heybetli semt çeþmelerimiz.
Bakýmsýz halleri insanýn içini burkuyor.
Akan sularýn azalmasý gibi günlük yaþam içindeki insani dayanýþma da azalýyor. Hayat insanlarý her gün biraz daha yalnýzlýðýn kucaðýna itiyor.
Foça’nýn Çeþmeleri; Foça’yý Foça, bizi biz yapan varlýklardandýr. Atalarýmýzýn kentimize bin bir güçlükle kazandýrdýðý ortak mirasýmýzdandýr. Foça Kent Kültürü’nün en önemli yapýlarýndandýr.
Sahip çýkmalýyýz, korumalýyýz, yaþatmalýyýz…
Onlarý; her daim akan sularýyla, eski kimliðine kavuþturmalýyýz.
1910 Büyükdeniz Çarþý Çeþmesi
Ýsmetpaþa Mah. Çeþmesi
Marsilya Meydaný Çeþmesi
Fevzipaþa Mahallesi Çeþmesi
Foklu Çeþme
Atatürk Mahallesi Çeþmesi 2.
Atatürk Mahallesi 2. Kordon Çeþmesi
Çarþý Çeþmesi zemin
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...