Sebahattin Karaca
FOÇA’NIN DEDELERÝ
Alevilikte Dede, Ehli Beyt soyundan gelen Þerif ve Seyyidlere, içtimai ve dinî liderlere, yani önderlere verilen addýr. (Hz. Hasan neslinden gelenlere Þerif, Hz. Hüseyin soyundan gelenlere Seyyid adý verilmiþtir.) Dede’ler; cemaat içi iletiþimi saðlar, onlarý birbirinden haberdar eder, aralarýndaki sorunlara çözümler de getirirler. Günümüzde de "dede" olacak kiþinin, dede soyundan gelmesi gerekmektedir.
Sünnî halk arasýnda da dede inancý vardýr. Saðlýðýnda gösterdiði kerametlerle insanlara faydalý olmuþ ve bu sayede de “ermiþ” ya da “eren” olarak kabul görmüþ kiþilere halk arasýnda dede denilir.
Dedelerin ölümlerinden sonra da insanlara yardýmcý ve yararlý olacaklarýna inanýldýðýndan "yatýr" diye bilinen kabirleri ziyaret edilerek buralarda mumlar yakýlýr, çaputlar baðlanýr, dua edilir ve dilekte bulunulur. Adak adanýr. Dilekleri yerine geldiðinde mezar tekrar ziyaret edilir. Dualar okunur adak yerine getirilir.
Dedelerin, mezarlarýný bozan ya da buralarda uygunsuz iþler yapanlarý cezalandýrdýklarýna da inanýlýr. Bu türden inançlarýn Ýslam’da yeri olmamasýna ve âlimlerin þiddetle karþý çýkmalarýna raðmen halk arasýnda hala kabul gördüðü izlenmektedir.
Genel olarak Anadolu’da yaygýn olduðu bilinen bu türden inançlar, Foça’da da vardýr ve önemli bir yere sahiptir. Bunlarýn bazýlarýný ziyaret etmek hala mümkün iken bazýlarý askeri yasak bölge içinde kalmýþ ya da imar planlamasý yapýlýrken, önemsenmediðinden, üzerine binalar inþa edilmiþtir.
Foça halký arasýnda bilinen ve dilden dile dolaþan hikayelerine göre Foça’da var olduðu bilinen dedeler þunlardýr:
ÇANDEDE
Kunduracý iki kardeþin yolu günün birinde Foça’ya düþer. Þehrin içinde bir müddet kunduracýlýk yaptýktan sonra, bilinmeyen nedenlerle Foça tepelerinden birine çýkýp orada yaþamaya baþlarlar. Ekip biçmenin, hayvancýlýk yapmanýn yaný sýra bildikleri iþ olan kunduracýlýða da devam ederler. Haftada bir gün yanlarýnda eþek ile þehre iner, sokaklarý dolaþýr kentin sakinlerinin kunduralarýný toplar, tamirden sonra sahiplerine teslim ettikleri sýrada kimilerinden para, kimilerinde de yiyecek, giyecek alarak yaþamlarýný sürdürürler. Bu arada da yetiþtirdikleri sebzelerden meyvelerden ellerinden geldiðince kimsesizlerle paylaþmayý ihmal etmezler. Kardeþlerden biri hayata veda ettiðinde, diðeri yaþadýðý tepedeki sessizliðe dayanamadýðýndan, eþeðin boynuna çan baðlar. Þehre indiðinde boynunda çan takýlý eþeðiyle sokaklarý dolaþarak iþini devam ettirir. Ýþini seven ayný zamanda halk tarafýndan çok sevilen dedenin uzun bir süre þehre inmediðini fark eden birkaç esnaf atlarýna binerek tepeye çýktýklarýnda dedeyi yataðýnda cansýz bulurlar. Dualar eþliðinde evinin orta yerinde kazdýklarý mezara gömerler. Boynunda çan takýlý eþeði de alarak þehre indikleri sýrada dönüp tepeye bakarlar ve tepeye “Çan Dede Tepesi” ismini verirler.
Çan Dede Yatýrý,1990’larýn ortalarýna kadar halk tarafýndan ziyaret edilir, mum yakýlýr, dilekte bulunulur adaklar adanýrdý. Þu sýralar yatýr, Koruma Kurulu tarafýndan sit alaný ilan edilip etrafý tel örgü ile çevrildiði için ziyaretler azalmýþtýr.
SÜT DEDE
Süt Dedenin yatýrý yel deðirmenleri ile Sanayi Sitesinin arasýndaki bölgededir. Eski bir kilise kalýntýsýnýn temel taþlarýnýn yaný baþýnda ve çam aðaçlarýnýn arasýndadýr. Yatýrýn yanýnda ise sertlik derecesi sýfýr olan içimi güzel doðal memba suyu bulunmaktaydý. Halk, eskilerde membaýndan akan bu suyun þifalý olduðuna inanýrdý. Sütü gelmeyen yeni anneler bu memba suyundan içerler, dileklerini dilerken de göðüslerini ayný su ile yýkarlardý. Rivayete göre, bunlarý yapan annelerin göðüslerinden süt gelirdi. Bu nedenle buradaki yatýra Süt Dede denilmiþtir.
SOÐAN DEDE
Soðan Dede ya da Soðancý Dede, Beþkapýlarýn yanýnda kalenin içinde yer alýr. Yeri bilinen mezar daha sonra beton çerçeve ile koruma altýna alýnarak muhafaza edilmiþtir. Soðanla ilgili kerametler gösterdiði için Soðancý Dede lakabý verilmiþtir. Halen de Soðan Dede olarak anýlmaya devam edilir.
Soðan kullanarak bazý hastalýklarý tedavi ettiði söylenir. Bu iþ için ücret almadýðýndan insanlar onu çok severlerdi. Dileði yerine gelen kiþiler mezara kuru soðan koyarlardý. Adaklar nedeniyle mezarýn üstünde ve etrafýnda mütemadiyen taze soðan olurdu.
Foçalýlar; varlýðý 1851 yýlýndan beri bilinen Soðan Dede’ye; “Kimi soðanda bulur, kimi somunda" diyerek dua ederlerdi.
NÝYAZÝ DEDE
Büyükdeniz’de Cumhuriyet Meydaný’na cepheli bir arsa içinde Niyazi Dede’ye ait olan yatýr, binanýn inþaatý sýrasýnda bugün nerede olduðu bilinmeyen bir yere taþýndý. Varlýðý 1564 yýlýndan beri bilinmekteydi. Yatýr yerindeyken insanlar, “günahlarýnýn affedilmesi ve dileklerinin kabulü için dua (niyaz) ederlerdi.
ÇIPLAK DEDE
Çýplak Dede, Atatürk Mahallesi Akkayalar mevkiinde olup, tarihi 1480’lere uzanmaktadýr. Yaþamý boyunca fukaralýk çektiði için Çýplak Dede bazen de Makarna Dede olarak anýlmýþtýr. Mezarý çukur içinde kalmýþ olan dedeyi hastalýðý için þifa arayan, darlýk içinde yaþayan, sýkýntýsý bulunan, yuva kurmak isteyenler ziyaret ederlerdi. Mezarýn yaný baþýndaki aðaca bez baðlarlar, dileklerini söyledikleri sýrada makarna adarlardý. Dileklerine kavuþanlar; makarna yapar, dedenin mezarýna bir kepçe býrakýr, yakýnlarýnda ailecek ve coþku içinde gün boyu piknik yaparlardý.
HOROZ DEDE
Anadolu’da horoz uçurarak keramet de bulunan çok sayýda Horoz Dede’ye inanýlýr. Bunlardan bir tanesi de Foça’dadýr. Varlýðý 1905‘den beri bilinmektedir. O da Çýplak Dede gibi Akkayalar mevkiindedir.
Dilekte bulunanlar Dede’ye horoz adarlar, dilekleri yerine geldiðinde soluðu mezarýn baþýnda alýrlar, dualar ederlerdi. Yanýnda getirdikleri adak horozu keser fakirlere daðýtýrlardý.
ERMÝÞ ALÝ HAYDAR
Bazý sözlü kaynaklar; Foça‘da yeri bilinmeyen Ali Haydar adlý bir ermiþin varlýðýndan da bahseder. Somut bir veriye dayanmamakla beraber; Ali Haydar’ýn, 1786-1787 yýllarýnda Horasan’dan geldiði, “Haydari Tarikatý” mensuplarýndan Þeyh Abdülhüzzam Efendi olduðu konuþulur.
Foça - 22 Mart 2023
1914'DE Çandede Feliks Sartýeu kitabýndan
Çandede Türbesinin Foça'ya hakim olan pencere kenarý
Çýplak Dede (Makarna Dede)
Soðan Dede mezarý
Soðan Dede yatýrýnda
Süt Dede'yi ziyaret
Basýn emekçisi Seyfi Gül Süt Dede'de
Süt Dede Kilise temelleri
Kaynaklar:
Belediye Eski Baþkaný Süleyman Ege
Ýclal Bonneval Koçdar
Arkeolog Esin Aksoy
Foça Guide Dergisi (RK Stüdyo Ajansý)
Yakup Çetindað
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
Alevilikte Dede, Ehli Beyt soyundan gelen Þerif ve Seyyidlere, içtimai ve dinî liderlere, yani önderlere verilen addýr. (Hz. Hasan neslinden gelenlere Þerif, Hz. Hüseyin soyundan gelenlere Seyyid adý verilmiþtir.) Dede’ler; cemaat içi iletiþimi saðlar, onlarý birbirinden haberdar eder, aralarýndaki sorunlara çözümler de getirirler. Günümüzde de "dede" olacak kiþinin, dede soyundan gelmesi gerekmektedir.
Sünnî halk arasýnda da dede inancý vardýr. Saðlýðýnda gösterdiði kerametlerle insanlara faydalý olmuþ ve bu sayede de “ermiþ” ya da “eren” olarak kabul görmüþ kiþilere halk arasýnda dede denilir.
Dedelerin ölümlerinden sonra da insanlara yardýmcý ve yararlý olacaklarýna inanýldýðýndan "yatýr" diye bilinen kabirleri ziyaret edilerek buralarda mumlar yakýlýr, çaputlar baðlanýr, dua edilir ve dilekte bulunulur. Adak adanýr. Dilekleri yerine geldiðinde mezar tekrar ziyaret edilir. Dualar okunur adak yerine getirilir.
Dedelerin, mezarlarýný bozan ya da buralarda uygunsuz iþler yapanlarý cezalandýrdýklarýna da inanýlýr. Bu türden inançlarýn Ýslam’da yeri olmamasýna ve âlimlerin þiddetle karþý çýkmalarýna raðmen halk arasýnda hala kabul gördüðü izlenmektedir.
Genel olarak Anadolu’da yaygýn olduðu bilinen bu türden inançlar, Foça’da da vardýr ve önemli bir yere sahiptir. Bunlarýn bazýlarýný ziyaret etmek hala mümkün iken bazýlarý askeri yasak bölge içinde kalmýþ ya da imar planlamasý yapýlýrken, önemsenmediðinden, üzerine binalar inþa edilmiþtir.
Foça halký arasýnda bilinen ve dilden dile dolaþan hikayelerine göre Foça’da var olduðu bilinen dedeler þunlardýr:
ÇANDEDE
Kunduracý iki kardeþin yolu günün birinde Foça’ya düþer. Þehrin içinde bir müddet kunduracýlýk yaptýktan sonra, bilinmeyen nedenlerle Foça tepelerinden birine çýkýp orada yaþamaya baþlarlar. Ekip biçmenin, hayvancýlýk yapmanýn yaný sýra bildikleri iþ olan kunduracýlýða da devam ederler. Haftada bir gün yanlarýnda eþek ile þehre iner, sokaklarý dolaþýr kentin sakinlerinin kunduralarýný toplar, tamirden sonra sahiplerine teslim ettikleri sýrada kimilerinden para, kimilerinde de yiyecek, giyecek alarak yaþamlarýný sürdürürler. Bu arada da yetiþtirdikleri sebzelerden meyvelerden ellerinden geldiðince kimsesizlerle paylaþmayý ihmal etmezler. Kardeþlerden biri hayata veda ettiðinde, diðeri yaþadýðý tepedeki sessizliðe dayanamadýðýndan, eþeðin boynuna çan baðlar. Þehre indiðinde boynunda çan takýlý eþeðiyle sokaklarý dolaþarak iþini devam ettirir. Ýþini seven ayný zamanda halk tarafýndan çok sevilen dedenin uzun bir süre þehre inmediðini fark eden birkaç esnaf atlarýna binerek tepeye çýktýklarýnda dedeyi yataðýnda cansýz bulurlar. Dualar eþliðinde evinin orta yerinde kazdýklarý mezara gömerler. Boynunda çan takýlý eþeði de alarak þehre indikleri sýrada dönüp tepeye bakarlar ve tepeye “Çan Dede Tepesi” ismini verirler.
Çan Dede Yatýrý,1990’larýn ortalarýna kadar halk tarafýndan ziyaret edilir, mum yakýlýr, dilekte bulunulur adaklar adanýrdý. Þu sýralar yatýr, Koruma Kurulu tarafýndan sit alaný ilan edilip etrafý tel örgü ile çevrildiði için ziyaretler azalmýþtýr.
SÜT DEDE
Süt Dedenin yatýrý yel deðirmenleri ile Sanayi Sitesinin arasýndaki bölgededir. Eski bir kilise kalýntýsýnýn temel taþlarýnýn yaný baþýnda ve çam aðaçlarýnýn arasýndadýr. Yatýrýn yanýnda ise sertlik derecesi sýfýr olan içimi güzel doðal memba suyu bulunmaktaydý. Halk, eskilerde membaýndan akan bu suyun þifalý olduðuna inanýrdý. Sütü gelmeyen yeni anneler bu memba suyundan içerler, dileklerini dilerken de göðüslerini ayný su ile yýkarlardý. Rivayete göre, bunlarý yapan annelerin göðüslerinden süt gelirdi. Bu nedenle buradaki yatýra Süt Dede denilmiþtir.
SOÐAN DEDE
Soðan Dede ya da Soðancý Dede, Beþkapýlarýn yanýnda kalenin içinde yer alýr. Yeri bilinen mezar daha sonra beton çerçeve ile koruma altýna alýnarak muhafaza edilmiþtir. Soðanla ilgili kerametler gösterdiði için Soðancý Dede lakabý verilmiþtir. Halen de Soðan Dede olarak anýlmaya devam edilir.
Soðan kullanarak bazý hastalýklarý tedavi ettiði söylenir. Bu iþ için ücret almadýðýndan insanlar onu çok severlerdi. Dileði yerine gelen kiþiler mezara kuru soðan koyarlardý. Adaklar nedeniyle mezarýn üstünde ve etrafýnda mütemadiyen taze soðan olurdu.
Foçalýlar; varlýðý 1851 yýlýndan beri bilinen Soðan Dede’ye; “Kimi soðanda bulur, kimi somunda" diyerek dua ederlerdi.
NÝYAZÝ DEDE
Büyükdeniz’de Cumhuriyet Meydaný’na cepheli bir arsa içinde Niyazi Dede’ye ait olan yatýr, binanýn inþaatý sýrasýnda bugün nerede olduðu bilinmeyen bir yere taþýndý. Varlýðý 1564 yýlýndan beri bilinmekteydi. Yatýr yerindeyken insanlar, “günahlarýnýn affedilmesi ve dileklerinin kabulü için dua (niyaz) ederlerdi.
ÇIPLAK DEDE
Çýplak Dede, Atatürk Mahallesi Akkayalar mevkiinde olup, tarihi 1480’lere uzanmaktadýr. Yaþamý boyunca fukaralýk çektiði için Çýplak Dede bazen de Makarna Dede olarak anýlmýþtýr. Mezarý çukur içinde kalmýþ olan dedeyi hastalýðý için þifa arayan, darlýk içinde yaþayan, sýkýntýsý bulunan, yuva kurmak isteyenler ziyaret ederlerdi. Mezarýn yaný baþýndaki aðaca bez baðlarlar, dileklerini söyledikleri sýrada makarna adarlardý. Dileklerine kavuþanlar; makarna yapar, dedenin mezarýna bir kepçe býrakýr, yakýnlarýnda ailecek ve coþku içinde gün boyu piknik yaparlardý.
HOROZ DEDE
Anadolu’da horoz uçurarak keramet de bulunan çok sayýda Horoz Dede’ye inanýlýr. Bunlardan bir tanesi de Foça’dadýr. Varlýðý 1905‘den beri bilinmektedir. O da Çýplak Dede gibi Akkayalar mevkiindedir.
Dilekte bulunanlar Dede’ye horoz adarlar, dilekleri yerine geldiðinde soluðu mezarýn baþýnda alýrlar, dualar ederlerdi. Yanýnda getirdikleri adak horozu keser fakirlere daðýtýrlardý.
ERMÝÞ ALÝ HAYDAR
Bazý sözlü kaynaklar; Foça‘da yeri bilinmeyen Ali Haydar adlý bir ermiþin varlýðýndan da bahseder. Somut bir veriye dayanmamakla beraber; Ali Haydar’ýn, 1786-1787 yýllarýnda Horasan’dan geldiði, “Haydari Tarikatý” mensuplarýndan Þeyh Abdülhüzzam Efendi olduðu konuþulur.
Foça - 22 Mart 2023
1914'DE Çandede Feliks Sartýeu kitabýndan
Çandede Türbesinin Foça'ya hakim olan pencere kenarý
Çýplak Dede (Makarna Dede)
Soðan Dede mezarý
Soðan Dede yatýrýnda
Süt Dede'yi ziyaret
Basýn emekçisi Seyfi Gül Süt Dede'de
Süt Dede Kilise temelleri
Kaynaklar:
Belediye Eski Baþkaný Süleyman Ege
Ýclal Bonneval Koçdar
Arkeolog Esin Aksoy
Foça Guide Dergisi (RK Stüdyo Ajansý)
Yakup Çetindað
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...