Iþýk Teoman
Küçükköy Hagios Athanasios Kilisesi
Kesme taþlý sokaklarý, Arnavut kaldýrýmlarý, kýrmýzý kiremitli çatýlarý, güler yüzlü insanlarýyla Kuzey Ege’nin nostaljik beldesi Küçükköy. Sanat, kültür, edebiyat, heykel, el sanatlarý ve efsane Boþnak böreðiyle ününe ün katýyor. Küçük bir araþtýrma yaptýðýmýzda, Küçükköylülerin göçtükleri yerlerden et, ot ve hamurdan oluþan zengin bir mutfaðý bu þirin beldeye getirdiðini öðreniyoruz.
Göç olgusunun belirleyici olduðu tarihsel süreçte Rum, Boþnak, Adalý ve Serezli gibi farklý kimlikleri bünyesinde barýndýran Balýkesir’in Ayvalýk ilçesine baðlý Küçükköy yerleþimi, 19. yüzyýldan günümüze uzanan geçmiþini yansýtan zengin bir mimari dokuya sahip. Küçükköy’e iliþkin bilgilere Ayvalýk tarihini konu alan çeþitli kaynaklarda rastlamak mümkün. Nitekim 1889 tarihli Karesi Salnamesi’nde Küçükköy, Ayvalýk’a baðlý ve nüfusunun büyük çoðunluðu Rumlardan oluþan bir yerleþim olarak tanýmlanýyor.
Küçükköy’de Boþnak böreðinin yufkasý elle savrularak açýlýr. Kýymalý, patatesli, peynirli, patlýcanlý, kabaklý, ne çeþit isterseniz, her insanýn damak tadýna uygun. Potoplika, Rýbisa, Sispara, Papara, Piryan muhteþem lezzetler. Ve Soka denilen, tuzlu ve sütle yapýlan biber turþusunun tadý damaðýmda kokusu burnumda duruyor.
Çok eski yýllarda dað tepe üzüm baðlarý ile dolu olduðundan dört þaraphanenin de bulunduðu rivayet edilir. Evler çok heybetli deðil, binalarýn hemen hepsi sarýmsak taþýndan yapýlmýþ. Rumlardan kalma konut yapýlarýna bakýldýðýnda bugüne kalmýþ özgün bir mimariden söz edebiliriz. Küçükköy’de þimdilerde Balkanlar'dan gelen Boþnaklar, ‘Adalý’ tabir edilen Midillililer, ayrýca Serezliler yaþýyor. Güzel olan memleketinden gelenler, geleneklerini býkmadan yaþatmýþlar Küçükköy’de.
Köye adým atýnca, köy meydanýndaki kahvelerden birinde demli bir çay eþliðinde yorgunluk attýktan sonra bence ilk gezilmesi gereken yerlerden biri de Ayvalýk Belediyesi Küçükköy Kent Müzesi olmalý diye düþünüyorum. Öyle güzel bir sunum yapmýþlar ki, kapýdan girip, müzeden çýkana kadar tarihini, geçmiþini, dününü ve bugünü hem fotoðraflarla hem de o günlerden kalan otantik eþyalar ile seyredip, o yýllara gidip geliyor insan. Savaþlar, göçler, kayýplar, düþman iþgali, barýþ dönemi, geriye göç. Bir film izler gibi gezdim kent müzesini.
Küçükköy’de Rum Ortodoks cemaatine ait olduðu belirtilen ve sayýlarýnýn üç ya da dört olduðu ifade edilen kiliselerden günümüze yalnýzca yerleþim merkezinde bulunan ve 1840 yýlýna tarihlenen Hagios Athanasios Kilisesi ulaþabilmiþ. Mübadele sonrasýnda camiye dönüþtürülen yapý, günümüzde Küçükköy Merkez Camii adýyla kullanýlýyor. Mimari üslup açýsýndan Hagios Athanasios Kilisesi, Ayvalýk’taki Taksiyarhis, Hagia Triada ve Kato Panaya kiliseleriyle önemli benzerlikler gösteriyor.
Yapýnýn “U” planlý narteksinin (revaklý giriþ holü) alt katý, yöreye özgü biçimde kemerlerle dýþ mekâna açýlýyor. Ön cephede yer alan yedi kemer açýklýðý, yan cephelerde dörder kemerle devam ediyor. Narteksin sol köþe bölümünde, diðer benzer örneklerden farklý olarak, gynaikeion (kadýnlar mahfili) katýna ulaþýmý saðlayan kapalý ahþap bir merdiven bulunuyor. Narteksin yöresel kesme taþlarla inþa edilen alt katýnýn üzerinde yer alan ikinci kat (gynaikeion) ise ahþap konstrüksiyonlu.
Alt katý taþýyan payelerin uzantýsý niteliðindeki pilasterlerin ayýrdýðý her bölümde dikdörtgen söveli pencereler yer alýyor. Narteksin yan kollarýnda pencere düzeni “pencere–kapalý–pencere–kapalý” biçiminde kurgulanmýþ. Ayný üsluptaki pencereler, narteks kollarýnýn apsise bakan yüzlerinde de görülüyor. Narteksin saðdan ikinci ve üçüncü kemer açýklýklarý camlý bir bölme ile kapatýlarak bu alanda bir abdest alma mekâný oluþturulmuþ.
Narteksten naosa (günümüzde caminin iç mekânýna) geçiþ, yuvarlak kemerli üç kapý aracýlýðýyla saðlanýyor. Bu kapýlardan ortadaki, yanlardakilere kýyasla daha geniþ ve yüksek tutulmuþ. Yapýnýn apsisi iptal edilerek bu bölümde bir yan giriþ açýlmýþ. Apsisin kaldýrýlmýþ olmasý nedeniyle yan apsislerin varlýðý konusunda kesin bir deðerlendirme yapmak güç. Yapýnýn üst örtüsü, Ayvalýk’taki diðer örneklerde olduðu gibi kýrma çatýyla örtülü. “U” planlý narteksin daha alçak kotta yer alan kýrma çatýsý, transept çatýsýný andýracak þekilde ana çatýya dik olarak baðlanmýþ. Naos çatýsýnýn orta bölümü ise iç mekânýn aydýnlatýlmasýný saðlamak amacýyla yükseltilmiþ.
Kendi kalp atýþlarýnýzý duyabilirsiniz
Kilisenin sol yan cephesine bitiþik, iki katlý ve uzunlamasýna geliþen bir okul yapýsý da bulunuyor. Ancak bu yapýnýn inþa tarihine iliþkin kesin bir bilgiye ulaþýlamamýþ. Söz konusu yapý, 2013 yýlýnda “Göç Müzesi” olarak düzenlenmiþ ve ziyarete açýlmýþ. Ben buradan ne kadar yazarak anlatmaya kalksam da, Ayvalýk’a geldiðinizde mutlaka uðramanýz gereken ve keyif alacaðýnýz bir belde Küçükköy, son dönemde açýlan butik otelleriyle konaklama þansý da yakalayabilirsiniz. Gece sessizliðini mutlaka yaþamalýsýnýz… Loþ sokaklarýnda gece dolaþmanýzý öneririm. O kadar sessiz ki kendi kalp atýþlarýnýzý duyabilirsiniz…
.jpg)
.jpg)
Kaynakça
Berrin Akýn Akbüber, “Bir Göç Coðrafyasýnýn Kent Dokusundaki Ýzleri: Küçükköy Tarihine Yönelik Bazý Deðerlendirmeler”, Uluslararasý Necatibey Eðitim ve Sosyal Bilimler Araþtýrmalarý Kongresi (UNESAK 2018), Balýkesir, s.211.
Bayram Bayraktar, Osmanlý’dan Cumhuriyete Ayvalýk Tarihi, Ankara, 2002, s.24.
Berrin Akýn Akbüber, “Bir Göç Coðrafyasý Küçükköy’ün Tarihine Yönelik Bazý Deðerlendirmeler”, Ayvalýk Tarihi Üzerine Akademik Çalýþmalar Seçkisi, Ýzmir, 2022, s.299.
[4]Yýlmaz Büktel, “U Narteksli Geç Dönem Kiliseleri II: Ayvalýk”, IJSHS, 2018; 2 (2), s.79-80.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Kesme taþlý sokaklarý, Arnavut kaldýrýmlarý, kýrmýzý kiremitli çatýlarý, güler yüzlü insanlarýyla Kuzey Ege’nin nostaljik beldesi Küçükköy. Sanat, kültür, edebiyat, heykel, el sanatlarý ve efsane Boþnak böreðiyle ününe ün katýyor. Küçük bir araþtýrma yaptýðýmýzda, Küçükköylülerin göçtükleri yerlerden et, ot ve hamurdan oluþan zengin bir mutfaðý bu þirin beldeye getirdiðini öðreniyoruz.
Göç olgusunun belirleyici olduðu tarihsel süreçte Rum, Boþnak, Adalý ve Serezli gibi farklý kimlikleri bünyesinde barýndýran Balýkesir’in Ayvalýk ilçesine baðlý Küçükköy yerleþimi, 19. yüzyýldan günümüze uzanan geçmiþini yansýtan zengin bir mimari dokuya sahip. Küçükköy’e iliþkin bilgilere Ayvalýk tarihini konu alan çeþitli kaynaklarda rastlamak mümkün. Nitekim 1889 tarihli Karesi Salnamesi’nde Küçükköy, Ayvalýk’a baðlý ve nüfusunun büyük çoðunluðu Rumlardan oluþan bir yerleþim olarak tanýmlanýyor.
Küçükköy’de Boþnak böreðinin yufkasý elle savrularak açýlýr. Kýymalý, patatesli, peynirli, patlýcanlý, kabaklý, ne çeþit isterseniz, her insanýn damak tadýna uygun. Potoplika, Rýbisa, Sispara, Papara, Piryan muhteþem lezzetler. Ve Soka denilen, tuzlu ve sütle yapýlan biber turþusunun tadý damaðýmda kokusu burnumda duruyor.
Çok eski yýllarda dað tepe üzüm baðlarý ile dolu olduðundan dört þaraphanenin de bulunduðu rivayet edilir. Evler çok heybetli deðil, binalarýn hemen hepsi sarýmsak taþýndan yapýlmýþ. Rumlardan kalma konut yapýlarýna bakýldýðýnda bugüne kalmýþ özgün bir mimariden söz edebiliriz. Küçükköy’de þimdilerde Balkanlar'dan gelen Boþnaklar, ‘Adalý’ tabir edilen Midillililer, ayrýca Serezliler yaþýyor. Güzel olan memleketinden gelenler, geleneklerini býkmadan yaþatmýþlar Küçükköy’de.
Köye adým atýnca, köy meydanýndaki kahvelerden birinde demli bir çay eþliðinde yorgunluk attýktan sonra bence ilk gezilmesi gereken yerlerden biri de Ayvalýk Belediyesi Küçükköy Kent Müzesi olmalý diye düþünüyorum. Öyle güzel bir sunum yapmýþlar ki, kapýdan girip, müzeden çýkana kadar tarihini, geçmiþini, dününü ve bugünü hem fotoðraflarla hem de o günlerden kalan otantik eþyalar ile seyredip, o yýllara gidip geliyor insan. Savaþlar, göçler, kayýplar, düþman iþgali, barýþ dönemi, geriye göç. Bir film izler gibi gezdim kent müzesini.
Küçükköy’de Rum Ortodoks cemaatine ait olduðu belirtilen ve sayýlarýnýn üç ya da dört olduðu ifade edilen kiliselerden günümüze yalnýzca yerleþim merkezinde bulunan ve 1840 yýlýna tarihlenen Hagios Athanasios Kilisesi ulaþabilmiþ. Mübadele sonrasýnda camiye dönüþtürülen yapý, günümüzde Küçükköy Merkez Camii adýyla kullanýlýyor. Mimari üslup açýsýndan Hagios Athanasios Kilisesi, Ayvalýk’taki Taksiyarhis, Hagia Triada ve Kato Panaya kiliseleriyle önemli benzerlikler gösteriyor.
Yapýnýn “U” planlý narteksinin (revaklý giriþ holü) alt katý, yöreye özgü biçimde kemerlerle dýþ mekâna açýlýyor. Ön cephede yer alan yedi kemer açýklýðý, yan cephelerde dörder kemerle devam ediyor. Narteksin sol köþe bölümünde, diðer benzer örneklerden farklý olarak, gynaikeion (kadýnlar mahfili) katýna ulaþýmý saðlayan kapalý ahþap bir merdiven bulunuyor. Narteksin yöresel kesme taþlarla inþa edilen alt katýnýn üzerinde yer alan ikinci kat (gynaikeion) ise ahþap konstrüksiyonlu.
Alt katý taþýyan payelerin uzantýsý niteliðindeki pilasterlerin ayýrdýðý her bölümde dikdörtgen söveli pencereler yer alýyor. Narteksin yan kollarýnda pencere düzeni “pencere–kapalý–pencere–kapalý” biçiminde kurgulanmýþ. Ayný üsluptaki pencereler, narteks kollarýnýn apsise bakan yüzlerinde de görülüyor. Narteksin saðdan ikinci ve üçüncü kemer açýklýklarý camlý bir bölme ile kapatýlarak bu alanda bir abdest alma mekâný oluþturulmuþ.
Narteksten naosa (günümüzde caminin iç mekânýna) geçiþ, yuvarlak kemerli üç kapý aracýlýðýyla saðlanýyor. Bu kapýlardan ortadaki, yanlardakilere kýyasla daha geniþ ve yüksek tutulmuþ. Yapýnýn apsisi iptal edilerek bu bölümde bir yan giriþ açýlmýþ. Apsisin kaldýrýlmýþ olmasý nedeniyle yan apsislerin varlýðý konusunda kesin bir deðerlendirme yapmak güç. Yapýnýn üst örtüsü, Ayvalýk’taki diðer örneklerde olduðu gibi kýrma çatýyla örtülü. “U” planlý narteksin daha alçak kotta yer alan kýrma çatýsý, transept çatýsýný andýracak þekilde ana çatýya dik olarak baðlanmýþ. Naos çatýsýnýn orta bölümü ise iç mekânýn aydýnlatýlmasýný saðlamak amacýyla yükseltilmiþ.
Kendi kalp atýþlarýnýzý duyabilirsiniz
Kilisenin sol yan cephesine bitiþik, iki katlý ve uzunlamasýna geliþen bir okul yapýsý da bulunuyor. Ancak bu yapýnýn inþa tarihine iliþkin kesin bir bilgiye ulaþýlamamýþ. Söz konusu yapý, 2013 yýlýnda “Göç Müzesi” olarak düzenlenmiþ ve ziyarete açýlmýþ. Ben buradan ne kadar yazarak anlatmaya kalksam da, Ayvalýk’a geldiðinizde mutlaka uðramanýz gereken ve keyif alacaðýnýz bir belde Küçükköy, son dönemde açýlan butik otelleriyle konaklama þansý da yakalayabilirsiniz. Gece sessizliðini mutlaka yaþamalýsýnýz… Loþ sokaklarýnda gece dolaþmanýzý öneririm. O kadar sessiz ki kendi kalp atýþlarýnýzý duyabilirsiniz…
Kaynakça
Berrin Akýn Akbüber, “Bir Göç Coðrafyasýnýn Kent Dokusundaki Ýzleri: Küçükköy Tarihine Yönelik Bazý Deðerlendirmeler”, Uluslararasý Necatibey Eðitim ve Sosyal Bilimler Araþtýrmalarý Kongresi (UNESAK 2018), Balýkesir, s.211.
Bayram Bayraktar, Osmanlý’dan Cumhuriyete Ayvalýk Tarihi, Ankara, 2002, s.24.
Berrin Akýn Akbüber, “Bir Göç Coðrafyasý Küçükköy’ün Tarihine Yönelik Bazý Deðerlendirmeler”, Ayvalýk Tarihi Üzerine Akademik Çalýþmalar Seçkisi, Ýzmir, 2022, s.299.
[4]Yýlmaz Büktel, “U Narteksli Geç Dönem Kiliseleri II: Ayvalýk”, IJSHS, 2018; 2 (2), s.79-80.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...