Selçuklu ve Osmanlý Döneminde Foça
1071'de Selçuklu Sultaný'na yenilen Bizanslýlar zayýflama dönemine girdi. Ekonomik zorluklarýn bir sonucu olarak Latinlere ticari ayrýcalýklar verilmesi bu döneme rastlar. 1082 yýlýnda Phokaia'da bir Venedik ticaret kolonisi kuruldu. Ayný yýllarda Türkmen beyi Çaka Bey Bizans'la iyi iliþkilerini bozarak Batý Anadolu'yu iþgal etmeye baþladý. 1086 yýlýnda Smyrna'yý (Ýzmir), daha sonra Sakýz, Samos ve Midilli adalarýný, Klazomenia ve Phokaia þehirlerini aldý.
Diðer taraftan Selçuklular, Kütahya ve Denizli'yi de alarak Ege kýyýlarýna kadar geldiler. 1098-1291 Haçlý Seferleri sýrasýndaki siyasal ve ekonomik karýþýklýk döneminde Latinler Bizans topraklarý üzerindeki yerlerini saðlamlaþtýrdýlar.
1275 yýlýnda Ýmparator Michael VIII Paleologos Cenevizli Zaccaria kardeþlere Foça'nýn yönetimini verdi. Cenevizli aile tekstil, boya ve kimya endüstrisinin temel hammaddesi olan þap madenlerini iþleyip, ticaretini yaparak zenginleþti. 1314-1329 yýllarý arasýnda Khios (Sakýz) adasýnýn sakýz ticaretini de ellerinde tutarak Foça'yý önemli bir ticaret merkezi haline getirdiler. Foça, 13. yy'da bu zengin þap madenleri sayesinde Cenova – Ýstanbul - Kefe deniz ticaret yolunu Batý Anadolu'da kendine çekebilen tek kenttir.
Zaccaria kardeþler, yarýmadanýn kuzeyine þap üretimini korumak amacýyla bir kale yaptýrmýþlardýr. Ayný zamanda diðer bir üs olarak kullanýlan Yenifoça (Foglia Nuova), büyük bir olasýlýkla Andreola Cattaneo yönetimi zamanýnda kurulmuþtur. Bu dönemde üç þap ocaðýnýn varlýðý biliniyor. 1307 yýlýnda Katalonyalý Muntaner, þap hazýrlamakla uðraþan 3000 Bizanslýnýn yaþadýðý bir þehirle, bir kalenin varlýðýndan söz etmektedir.
14. yy baþýnda Ýznik, Ýzmit, Bursa, Sardes, Ýzmir, Magnesia, Foça gibi birkaç kale dýþýnda tüm Anadolu Türklerin eline geçmiþ bulunuyordu. 1245'ten 14. yy sonlarýna kadar süren Beylikler Dönemi’nde Foça Cenevizlilerin elinde kaldý. Cenevizli Andrea ve Jakop Kataneo, Saruhan Bey'le senede 500 Duka altýný vermek koþulu ile anlaþma yaptýlar.
I. Beyazýt döneminde (1389-1402), Batý Anadolu'daki beylikler Osmanlý topraklarýna katýldý. 1402'deki Ankara savaþýnda Osmanlýlarý yenen Timur birlikleri, kýsa sürede Ege kýyýlarýna ulaþarak Ýzmir'i aldýlar, Foça ve Sakýz adasýný haraca baðladýlar.
15. yy'da Foça, Ýmroz, Semadirek, Limni, Sakýz, Taþoz, Midilli Cenevizlilerin, Rodos, Ýstanköy ve Bodrum çevresi Rodos þövalyelerinin elinde bulunuyordu. 1455-1462 yýllarýnda Ege adalarýnýn çoðu Osmanlý devletine katýldý. 1455 yýlýnda Kaptan-ý Derya Yunus komutasýndaki Osmanlý Donanmasý önce Yenifoça'yý, ertesi yýl da Foça'yý Osmanlý topraklarýna kattý. Fatih Sultan Mehmet Foça'da adýyla anýlan bir cami yaptýrdý ve Manisa vilayetine baðladý.
Yine de 16. yy ortalarýna kadar Ceneviz ticareti bölgede canlýlýðýný korudu. Ancak þap satýþlarý daha çok iç pazara yöneldi. Bunun diðer bir nedeni de 1461'de Roma yakýnlarýnda Tolfa'da, papalýk topraklarýnda þap madeni bulunmuþ olmasýdýr.
Foça'da Türk hakimiyetinin etkileri 16. yy baþlarýndan itibaren net olarak görülmeye baþlandý. Günümüze de kýsmen ulaþan mimari yapýlar bunun en açýk örneðidir. Çakmak'ýn araþtýrmalarý doðrultusunda bu yüzyýla tarihlenebilecek üç cami halen Foça'da izlenebilmektedir.
17. yy'da Foça yakýn doðu ticaretine limanýný açmýþ bir Osmanlý kazasý oldu. Eski Foça ve Yenifoça belgelerde Foça-i Atik ve Foça-i Cedid olarak geçmekteydi. Ýran ipeði Osmanlý topraklarý üzerinden Foça'ya getiriliyor, buradan gemilere yüklenerek Avrupa ülkelerine ihraç ediliyordu. 17.yy ortalarýnda ipek ihracatý için Hint okyanusu yolunun kullanýlmaya baþlamasýyla Foça limaný ticari hareketliliðini kaybetti.
Foça'daki yerleþim, 17. yy sonlarýna dek yalnýzca þimdi "Kaleiçi" denen yarýmadadan ibaretti. Cami-i kebir, Bâd-i Asiyab ve Cebhâne olmak üzere 3 mahalleden oluþuyordu.
17. yy'ýn ortalarýnda Foça, Anadolu kýyýlarýnda baþkent Ýstanbul ile en fazla iliþkisi olan üç limandan biridir. Ýstanbul'a gönderilen ürünleri kaya þapý, kuru meyveler ve deðirmen taþlarýdýr.
1840'larda, Tanzimat döneminde ve sonrasýnda bölgede artan hareketliliðin bir sonucu olarak özellikle Ege adalarýndan Anadolu topraklarýna artan bir iç göç yaþanmýþtýr. Bu tüm bölgede olduðu gibi Foça'da da demografik dengenin Rumlar lehine deðiþmesine yol açmýþtýr.
Foça 1867 yýlýnda Aydýn vilayetinin Ýzmir sancaðýna baðlý bir kazaydý. 1891 yýlýnda "þehir merkezinde 6137 kiþi, kaza sýnýrlarý içinde de 12 019 kiþi yaþýyordu, Foça ve tüm kazanýn nüfusu içinde Rumlar %71, Türkler %24, diðer etnik gruplar %5 oranýnda idi. Bu yýllarda Foça'da Müslümanlara ait 2 okulda 60 erkek öðrenci ve Rumlara ait 9 okulda 570 karýþýk öðrenci bulunuyordu. Þehirde 1241 hane, 3 cami, 3 kilise ve 1 sinagog vardý. Yenifoça'nýn nüfusu Foça'ya yakýndý ve burada %81'i Rum geri kalaný Türk olmak üzere 4403 kiþi yaþýyordu. Yenifoça'da 1202 ev, 3 cami, 2 kilise ve 2 okul bulunuyordu.
l. Dünya Savaþýna yaklaþýldýðý dönemlerde Türk ve Rum halklarý üzerinde baskýlar artmýþ olmasýna raðmen, ekonomik anlamda büyük deðiþimler yaþanmamýþtýr. Halkýn gelirini özellikle tuzdan, balýkçýlýktan ve baðcýlýktan kazandýðý görülür. Savaþýn sonunda ortaya çýkan siyasi karýþýklýktan Foça da nasibini almýþtý. Engin Berber’in araþtýrmasýna göre Mütareke döneminde Osmanlý Devletiyle, Ýtilaf Devletlerine mensup savaþ tutsaklarýnýn deðiþimi Eski Foça'da yapýlmaya baþlanmýþtý.
Ýzmir Körfezi'nde bulunan Ýtilaf Devletleri’ne ait savaþ gemilerinin kaptanlarý, 13 Mayýs 1919'da "Iron Duke" zýrhlýsýnda yaptýklarý bir toplantýda; Fransýzlarýn 120 kiþilik bir müfrezeyle Foça'daki bataryalarý iþgal etmesini kararlaþtýrmýþlardý. Karar ertesi gün yaþama geçirilmiþti ama, Fransýzlar 21 Mayýs'ta þehri Yunan kýtasýna teslim ettiklerinden Fransýz iþgali kýsa ömürlü olmuþtu. Jandarma ve birkaç polisten ibaret Osmanlý kolluk gücünün bulunduðu Foçateyn kazasý; Menemen'e girdikten sonra Baðarasý üzerinden þehre yönelen birkaç Yunan askerinin marifetiyle, direniþle karþýlaþýlmadan iþgal edilmiþti.
1920 yýlýnýn Eylül ayýnda Türk kuvvetlerinin Foça'ya giriþleriyle þehir Yunan iþgali sona ermiþtir.
Kaynak : Foça Yerel Tarih Araþtýrma Merkezi çalýþmalarýndan alýnmýþtýr.
1071'de Selçuklu Sultaný'na yenilen Bizanslýlar zayýflama dönemine girdi. Ekonomik zorluklarýn bir sonucu olarak Latinlere ticari ayrýcalýklar verilmesi bu döneme rastlar. 1082 yýlýnda Phokaia'da bir Venedik ticaret kolonisi kuruldu. Ayný yýllarda Türkmen beyi Çaka Bey Bizans'la iyi iliþkilerini bozarak Batý Anadolu'yu iþgal etmeye baþladý. 1086 yýlýnda Smyrna'yý (Ýzmir), daha sonra Sakýz, Samos ve Midilli adalarýný, Klazomenia ve Phokaia þehirlerini aldý.
Diðer taraftan Selçuklular, Kütahya ve Denizli'yi de alarak Ege kýyýlarýna kadar geldiler. 1098-1291 Haçlý Seferleri sýrasýndaki siyasal ve ekonomik karýþýklýk döneminde Latinler Bizans topraklarý üzerindeki yerlerini saðlamlaþtýrdýlar.
1275 yýlýnda Ýmparator Michael VIII Paleologos Cenevizli Zaccaria kardeþlere Foça'nýn yönetimini verdi. Cenevizli aile tekstil, boya ve kimya endüstrisinin temel hammaddesi olan þap madenlerini iþleyip, ticaretini yaparak zenginleþti. 1314-1329 yýllarý arasýnda Khios (Sakýz) adasýnýn sakýz ticaretini de ellerinde tutarak Foça'yý önemli bir ticaret merkezi haline getirdiler. Foça, 13. yy'da bu zengin þap madenleri sayesinde Cenova – Ýstanbul - Kefe deniz ticaret yolunu Batý Anadolu'da kendine çekebilen tek kenttir.
Zaccaria kardeþler, yarýmadanýn kuzeyine þap üretimini korumak amacýyla bir kale yaptýrmýþlardýr. Ayný zamanda diðer bir üs olarak kullanýlan Yenifoça (Foglia Nuova), büyük bir olasýlýkla Andreola Cattaneo yönetimi zamanýnda kurulmuþtur. Bu dönemde üç þap ocaðýnýn varlýðý biliniyor. 1307 yýlýnda Katalonyalý Muntaner, þap hazýrlamakla uðraþan 3000 Bizanslýnýn yaþadýðý bir þehirle, bir kalenin varlýðýndan söz etmektedir.
14. yy baþýnda Ýznik, Ýzmit, Bursa, Sardes, Ýzmir, Magnesia, Foça gibi birkaç kale dýþýnda tüm Anadolu Türklerin eline geçmiþ bulunuyordu. 1245'ten 14. yy sonlarýna kadar süren Beylikler Dönemi’nde Foça Cenevizlilerin elinde kaldý. Cenevizli Andrea ve Jakop Kataneo, Saruhan Bey'le senede 500 Duka altýný vermek koþulu ile anlaþma yaptýlar.
I. Beyazýt döneminde (1389-1402), Batý Anadolu'daki beylikler Osmanlý topraklarýna katýldý. 1402'deki Ankara savaþýnda Osmanlýlarý yenen Timur birlikleri, kýsa sürede Ege kýyýlarýna ulaþarak Ýzmir'i aldýlar, Foça ve Sakýz adasýný haraca baðladýlar.
15. yy'da Foça, Ýmroz, Semadirek, Limni, Sakýz, Taþoz, Midilli Cenevizlilerin, Rodos, Ýstanköy ve Bodrum çevresi Rodos þövalyelerinin elinde bulunuyordu. 1455-1462 yýllarýnda Ege adalarýnýn çoðu Osmanlý devletine katýldý. 1455 yýlýnda Kaptan-ý Derya Yunus komutasýndaki Osmanlý Donanmasý önce Yenifoça'yý, ertesi yýl da Foça'yý Osmanlý topraklarýna kattý. Fatih Sultan Mehmet Foça'da adýyla anýlan bir cami yaptýrdý ve Manisa vilayetine baðladý.
Yine de 16. yy ortalarýna kadar Ceneviz ticareti bölgede canlýlýðýný korudu. Ancak þap satýþlarý daha çok iç pazara yöneldi. Bunun diðer bir nedeni de 1461'de Roma yakýnlarýnda Tolfa'da, papalýk topraklarýnda þap madeni bulunmuþ olmasýdýr.
Foça'da Türk hakimiyetinin etkileri 16. yy baþlarýndan itibaren net olarak görülmeye baþlandý. Günümüze de kýsmen ulaþan mimari yapýlar bunun en açýk örneðidir. Çakmak'ýn araþtýrmalarý doðrultusunda bu yüzyýla tarihlenebilecek üç cami halen Foça'da izlenebilmektedir.
17. yy'da Foça yakýn doðu ticaretine limanýný açmýþ bir Osmanlý kazasý oldu. Eski Foça ve Yenifoça belgelerde Foça-i Atik ve Foça-i Cedid olarak geçmekteydi. Ýran ipeði Osmanlý topraklarý üzerinden Foça'ya getiriliyor, buradan gemilere yüklenerek Avrupa ülkelerine ihraç ediliyordu. 17.yy ortalarýnda ipek ihracatý için Hint okyanusu yolunun kullanýlmaya baþlamasýyla Foça limaný ticari hareketliliðini kaybetti.
Foça'daki yerleþim, 17. yy sonlarýna dek yalnýzca þimdi "Kaleiçi" denen yarýmadadan ibaretti. Cami-i kebir, Bâd-i Asiyab ve Cebhâne olmak üzere 3 mahalleden oluþuyordu.
17. yy'ýn ortalarýnda Foça, Anadolu kýyýlarýnda baþkent Ýstanbul ile en fazla iliþkisi olan üç limandan biridir. Ýstanbul'a gönderilen ürünleri kaya þapý, kuru meyveler ve deðirmen taþlarýdýr.
1840'larda, Tanzimat döneminde ve sonrasýnda bölgede artan hareketliliðin bir sonucu olarak özellikle Ege adalarýndan Anadolu topraklarýna artan bir iç göç yaþanmýþtýr. Bu tüm bölgede olduðu gibi Foça'da da demografik dengenin Rumlar lehine deðiþmesine yol açmýþtýr.
Foça 1867 yýlýnda Aydýn vilayetinin Ýzmir sancaðýna baðlý bir kazaydý. 1891 yýlýnda "þehir merkezinde 6137 kiþi, kaza sýnýrlarý içinde de 12 019 kiþi yaþýyordu, Foça ve tüm kazanýn nüfusu içinde Rumlar %71, Türkler %24, diðer etnik gruplar %5 oranýnda idi. Bu yýllarda Foça'da Müslümanlara ait 2 okulda 60 erkek öðrenci ve Rumlara ait 9 okulda 570 karýþýk öðrenci bulunuyordu. Þehirde 1241 hane, 3 cami, 3 kilise ve 1 sinagog vardý. Yenifoça'nýn nüfusu Foça'ya yakýndý ve burada %81'i Rum geri kalaný Türk olmak üzere 4403 kiþi yaþýyordu. Yenifoça'da 1202 ev, 3 cami, 2 kilise ve 2 okul bulunuyordu.
l. Dünya Savaþýna yaklaþýldýðý dönemlerde Türk ve Rum halklarý üzerinde baskýlar artmýþ olmasýna raðmen, ekonomik anlamda büyük deðiþimler yaþanmamýþtýr. Halkýn gelirini özellikle tuzdan, balýkçýlýktan ve baðcýlýktan kazandýðý görülür. Savaþýn sonunda ortaya çýkan siyasi karýþýklýktan Foça da nasibini almýþtý. Engin Berber’in araþtýrmasýna göre Mütareke döneminde Osmanlý Devletiyle, Ýtilaf Devletlerine mensup savaþ tutsaklarýnýn deðiþimi Eski Foça'da yapýlmaya baþlanmýþtý.
Ýzmir Körfezi'nde bulunan Ýtilaf Devletleri’ne ait savaþ gemilerinin kaptanlarý, 13 Mayýs 1919'da "Iron Duke" zýrhlýsýnda yaptýklarý bir toplantýda; Fransýzlarýn 120 kiþilik bir müfrezeyle Foça'daki bataryalarý iþgal etmesini kararlaþtýrmýþlardý. Karar ertesi gün yaþama geçirilmiþti ama, Fransýzlar 21 Mayýs'ta þehri Yunan kýtasýna teslim ettiklerinden Fransýz iþgali kýsa ömürlü olmuþtu. Jandarma ve birkaç polisten ibaret Osmanlý kolluk gücünün bulunduðu Foçateyn kazasý; Menemen'e girdikten sonra Baðarasý üzerinden þehre yönelen birkaç Yunan askerinin marifetiyle, direniþle karþýlaþýlmadan iþgal edilmiþti.
1920 yýlýnýn Eylül ayýnda Türk kuvvetlerinin Foça'ya giriþleriyle þehir Yunan iþgali sona ermiþtir.
Kaynak : Foça Yerel Tarih Araþtýrma Merkezi çalýþmalarýndan alýnmýþtýr.