Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
100 yaþýný devirenler kulübü
Dünyanýn yaþayan en yaþlý insaný Japon Jiröemon Kimura geçen hafta 116 yaþýnda vefat etti.
94 yaþýndaki aktif, çok bakýmlý haným hastam ile giriþim gerektiren kapak rahatsýzlýðýný konuþuyordum, refakatindeki Bey için „Eþiniz de gelebilir konu önemli detaylý konuþup ne yapacaðýmýza, riskleri göz önünde bulundurarak birlikte karar verelim“ dedim; „O benim erkek arkadaþým dýþarýda bekleyebilir“ dedi. Konuþma sýrasý iki kez saate bakan hastam „lütfen açýk ameliyat olsun; beni uzun vadeli iyi çalýþan bir kapak istiyorum” dedi. “Hem þimdi acelem var gitmem gerek, erkek arkadaþým ile Tango kursumuz var„ dedi. Gülümsedim. Ýstediði oldu ve ameliyat sonrasý 3 gün gibi kýsa bir zaman diliminde eskisinden daha fit hiçbir rehabilitasyon programýna gerek duymadan hastaneden ayrýldý. Ýsviçre`de çalýþtýðým Üniversite Hastanesi‘nde yaþadýðým bu olay inanýn ki nadir bir durum deðil. Burasý erkek ortalama yaþý 80.3 yýldýr kadýn ortalama yaþý 84.7 yýl olan bir yer. (TR‘de Kadýn için 76 yaþ Erkek için 72 yaþ 2012 Ýstatistikleri) Günlük programlarý çok dolu olan bu fit yaþlý insanlarýn saðlýk kontrolleri için günlük aktivitelerinin yanýnda zaman bulmak genelde çok zordur.
Hepimizin hayali deðil midir (yaþlý) Lucas Cranach ìn “gençlik havuzu” tablosunda ifade ettiði þekilde havuza yaþlý girip genç dinamik olarak yine çýkabilmek. Sonsuz yaþam, ölümsüzlük hayali olsa da 100 yaþýný devirenler kulübüne girebilmek birtakým faktörlere baðlý.
Kyotango`dan gelen Kimura`nýn 7 çocuðu, 14 torunu, 25 torunun çocuðu ve 14 torunun torunu vardý. 45 yýl Postacý olarak çalýþtýktan sonra emekliliðinden sonra da 90 yaþýna kadar kendi tarlalarýnda çalýþmaktaydý Kimura.
Kayýtlara geçen en yaþlý insan 122 yaþýnda vefat eden Fransýz Jeanne Louis Calment (1875-1997) dir. 13 yaþýnda Vincent van Gogh ile karþýlaþmýþ, kýzýný çok genç yaþta daha 36 yaþýndayken kaybetmiþ biri Madame Calment. 80 yaþýnda eskrime baþlamýþ, 100 yaþýna kadar bisiklete binmiþtir. Sigara yanýnda bol miktarda çikolata ve þarap içermiþ. Nihayet 110 yaþýnda evi yanýnca (düþkünlükten deðil) yaþlýlar evine gitmeyi kabul etmiþtir.
Romalýlar zamanýnda insanlar ortalama 22 yýl, orta çaðda 33 yýl, 19. yüzyýlýn baþýnda 49 yýl yaþýyorken, günümüzde insanlar ortalama 70-80 yýl yaþayabiliyorlar . Günümüzde orta Avrupa`da doðan bir bebek %50 þansla 100 yaþýna gelebilir. Halihazýrda 5000 insandan biri 100. Doðum gününü kutluyor, 7 milyon insandan biri 110 yaþýný görebiliyor. 90 yaþýndakiler günümüzde futbol oynuyor ya da Maraton koþusuna katýlabiliyor.
Bu durum çevresel faktörlerin iyileþmesi, týbbýn ilerlemesi yanýnda kiþilerin genleri ve yaþam stili, yaþama bakýþý ile çok yakýndan ilgili.
Yaþlanma neye baðlý
Vücudumuz sayýsýz hücreden oluþmakta. Bu hücreler deðiþik süre yaþamakta. Ölen hücrelerin yerine yenileri gelmekte. Çoðu hücre sýnýrlý bölünebiliyor. Ýlerleyen yaþla ölen hücrelerin yenilenmesi zayýflamakta veya hücreler yenilenememekte ya da yerine hastalýklý hücreler geliþip hastalýklar oluþmakta. Yaþlandýkça hücre rejenerasyonu mekanizmalarý da iyi çalýþmamakta.1960‘lý yýllarda Hyflýck isimli araþtýrmacý hücre kültürlerinde insan hücresinin en fazla 50 kez bölünebildiðini gözlemlemiþtir 20 yýl sonra araþtýrmacýlar hücre bölünmesi sýrasýnda DNA nýn çift kata çýktýðýný ve her seferinde bir parçasýnýn yok olduðunu bulmuþlar. Kromozom þeklinde hücrede görülen DNA nýn son kýsýmlarý yani Telomerler kodlanmayan DNA olup DNA-Polimeraz enziminin baðlanma yeridirler. Bu DANN- Polimeraz enzimi genetik kodun hücre bölünmesi ile iki katýna çýkmasýndan sorumludur. Her hücre bölünmesinde telomerler kýsalýr ve DNA-Polimeraz enzimi için artýk baðlanma yeri kalmayýncaya kadar bu durum devam eder, bu aþamadan sonra artýk hüce bölünemeycektir.
Diðer neden oksidatif strese fazlaca maruz kalma ile ilgili hücre yýpranmasý. Böylelikle hücre dolayýsýyla organizma yaþlanmakta. Fakat fiziksel hareket ile oluþan oksidatif stresin iyi etkisi var, insülin rezistansýný baskýladýðý ve vücudun diðer oksidatif stres yapýcýlarýna karþý direncini artýrdýðýný gösterilebilmiþtir. Fiziksel aktivite ile gelen iyi oksidatif stresin iyi etkisi dýþarýdan alýnan Vit C, Vit E ile azaltýlmaktadýr. Ek Vitamin alanlara duyurulur.
Ýyi genler mi? iyi yaþama mý?
Yaklaþýk 150 SNPs (snips, single nucleotide polymorphýsm) den yola çýkarak uzun yaþama ile ilgili 70 gen tanýmlanmýþtýr. Bunlardan 3`ü en çok bilinenlerdir APOE (ayný zamanda Alzheimer ile baðlantýlý olan Gen), EXO1 (DNA onarýmýný güçlendiriyor), FoxO-gen (hücrenin enerji bilançosundan, Ýnsülin regülasyonundan sorumlu).
Avrupa , ABD ve Japonya `da pek çok 100 yaþýndaki insanda bu genlerin çeþitli varyasyonlarý görülmektedir. 80-90 yaþýna gelenlerde %70 çevresel faktörler 30% genlerin etkisi olduðu düþünülüyor. . 100, 110 yaþýna gelenlerde genlerin aðýrlýðý daha baskýn.
Genlerin yanýnda yaþam stili, hayata bakýþ ve sosyal (fiziki ve manevi) entegrasyon çok çok önemli.
Max Plank Enstitüsü‘nden gelen bir araþtýrmaya göre beklenen yaþýmýzý daha hayatýn ilk yýllarýnda 10% kadar etkileyebiliyoruz. Sonra sosyal ve ekonomik faktörler, eðitim ve yaþam stili önem kazanýyor. Bu faktörlere 65-70% kadar yaþlanabilmemiz ile ilgili. Genlere düþen pay ise sadece 25-30% kadardýr. Buna göre 70 yaþýnda bile olsanýz sigarayý býrakmanýz yaþam uzunluðu açýsýndan size fayda verebilir.
Japon Okinawa adasýnda yapýlmýþ çok inceleme var. Dünya`da en çok 100 yaþ civarý insan burada yaþýyor. Ýyi beslenme ve hareket etme yanýnda insanlarýn bir uðraþýsýnýn olmasý, toplumda saygý görmesi ve de sosyal bir aða dahil olmasýnýn (aile, arkadaþlar, dernekler) önemli olduðu gösterilebilmiþ. Araþtýrmacýlar ayný sonuçlarý 90 yaþ üzeri çok insanýn yaþadýðý Sardunya adasýndaki çalýþmalarýnda da gözlemlemiþler.
Akdeniz Üniversitesi Gerontoloji bölümünde yapýlan bir araþtýrmaya göre; Ülkemizde son yapýlan nüfus sayýmýna göre 100 yaþýn üzerinde olanlarýn sayýsý inanýlacak gibi deðil ama 33 binin üzerinde. Bunlardan en dikkat çekeni Aydýn'ýn en büyük ilçesi Nazilli. Bu ilçede 90 yaþ üzeri tam 161 kiþi var. Bunlardan 48'i 100 yaþýn üzerinde durumunda. Aktivite, optimist hayat felsefesi, paraya önem vermeme ve onlarý kucaklayan iyi bir sosyal çevre, saðlýklý bir yaþam stili bu yaþlýlarýn ortak paydasý olarak tanýmlanmýþ.
Heidelberg Üniversitesi‘nden (C. Rott et all.) gelen bir yaþam kalitesi araþtýrmasýna göre 100 yaþýndakiler 40-60 yaþýndakilerden hiç farklý hissetmiyor.. geleceði planlýyorlar, çok becerikli olarak zorluklar ile baþ edebiliyorlar. Hayata karþý bakýþ açýlarý pozitif, hedefleri var ve hayatýn güzel þeylerine konsantre oluyorlar.
Uzun, saðlýklý, genç yaþama yanýnda uzun, yaþlý, saðlýksýz yaþamak
Yaþlýlýk bilimcileri (Gerontologlar) nin artýk hedefi bu insanlarý uzun yaþatma yanýnda saðlýklý olarak uzun yaþatabilmekte yatýyor. Yaþlýlýkta saðlýklý kalabilmenin prevansyonu orta yaþlýlýk devrinde baþlayan programlar ile desteklenmektedir.
Bunun hem sosyal hem de ekonomik nedenleri var, yatalak durumdaki yaþlýlarýn ailelerine, ülkelerinin bütçelerine getireceði yük korkutmaktadýr. Ekonomistler uzun emekli maaþý alanlarýn ülke bütçelerine getireceði yükün karamsar tablosunu çiziyorlar. Böyle giderse emekli maaþlarýnýn düþmek zorunda olacaðý, 70 -80 yaþýndan sonra da çalýþmak zorunda kalýnacaðýna insanlarý hazýrlýyorlar. Özellikle baby boomer‘lar (1950 ile 1965 arasý doðanlar) kendilerini þimdiden hazýrlamalý diyorlar.
60 yaþ üzeri nüfusu 10 milyon olan Türkiye en hýzlý yaþlanan ülkeler sýralamasýnda 2 sýradadýr. 2050’de 60’ý geçecek nüfusun: 30 milyon, bakýma muhtaç olacak yaþlý sayýsý: 15 milyon olacaðý hesaplanýyor.Bu konuda devletlere yaþlýlarý koruyan, gözetleyen uzun vadeli iyi bir strateji belirleme düþmekte.
Photo Ursula Markus
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
Dünyanýn yaþayan en yaþlý insaný Japon Jiröemon Kimura geçen hafta 116 yaþýnda vefat etti.
94 yaþýndaki aktif, çok bakýmlý haným hastam ile giriþim gerektiren kapak rahatsýzlýðýný konuþuyordum, refakatindeki Bey için „Eþiniz de gelebilir konu önemli detaylý konuþup ne yapacaðýmýza, riskleri göz önünde bulundurarak birlikte karar verelim“ dedim; „O benim erkek arkadaþým dýþarýda bekleyebilir“ dedi. Konuþma sýrasý iki kez saate bakan hastam „lütfen açýk ameliyat olsun; beni uzun vadeli iyi çalýþan bir kapak istiyorum” dedi. “Hem þimdi acelem var gitmem gerek, erkek arkadaþým ile Tango kursumuz var„ dedi. Gülümsedim. Ýstediði oldu ve ameliyat sonrasý 3 gün gibi kýsa bir zaman diliminde eskisinden daha fit hiçbir rehabilitasyon programýna gerek duymadan hastaneden ayrýldý. Ýsviçre`de çalýþtýðým Üniversite Hastanesi‘nde yaþadýðým bu olay inanýn ki nadir bir durum deðil. Burasý erkek ortalama yaþý 80.3 yýldýr kadýn ortalama yaþý 84.7 yýl olan bir yer. (TR‘de Kadýn için 76 yaþ Erkek için 72 yaþ 2012 Ýstatistikleri) Günlük programlarý çok dolu olan bu fit yaþlý insanlarýn saðlýk kontrolleri için günlük aktivitelerinin yanýnda zaman bulmak genelde çok zordur.
Hepimizin hayali deðil midir (yaþlý) Lucas Cranach ìn “gençlik havuzu” tablosunda ifade ettiði þekilde havuza yaþlý girip genç dinamik olarak yine çýkabilmek. Sonsuz yaþam, ölümsüzlük hayali olsa da 100 yaþýný devirenler kulübüne girebilmek birtakým faktörlere baðlý.
Kyotango`dan gelen Kimura`nýn 7 çocuðu, 14 torunu, 25 torunun çocuðu ve 14 torunun torunu vardý. 45 yýl Postacý olarak çalýþtýktan sonra emekliliðinden sonra da 90 yaþýna kadar kendi tarlalarýnda çalýþmaktaydý Kimura.
Kayýtlara geçen en yaþlý insan 122 yaþýnda vefat eden Fransýz Jeanne Louis Calment (1875-1997) dir. 13 yaþýnda Vincent van Gogh ile karþýlaþmýþ, kýzýný çok genç yaþta daha 36 yaþýndayken kaybetmiþ biri Madame Calment. 80 yaþýnda eskrime baþlamýþ, 100 yaþýna kadar bisiklete binmiþtir. Sigara yanýnda bol miktarda çikolata ve þarap içermiþ. Nihayet 110 yaþýnda evi yanýnca (düþkünlükten deðil) yaþlýlar evine gitmeyi kabul etmiþtir.
Romalýlar zamanýnda insanlar ortalama 22 yýl, orta çaðda 33 yýl, 19. yüzyýlýn baþýnda 49 yýl yaþýyorken, günümüzde insanlar ortalama 70-80 yýl yaþayabiliyorlar . Günümüzde orta Avrupa`da doðan bir bebek %50 þansla 100 yaþýna gelebilir. Halihazýrda 5000 insandan biri 100. Doðum gününü kutluyor, 7 milyon insandan biri 110 yaþýný görebiliyor. 90 yaþýndakiler günümüzde futbol oynuyor ya da Maraton koþusuna katýlabiliyor.
Bu durum çevresel faktörlerin iyileþmesi, týbbýn ilerlemesi yanýnda kiþilerin genleri ve yaþam stili, yaþama bakýþý ile çok yakýndan ilgili.
Yaþlanma neye baðlý
Vücudumuz sayýsýz hücreden oluþmakta. Bu hücreler deðiþik süre yaþamakta. Ölen hücrelerin yerine yenileri gelmekte. Çoðu hücre sýnýrlý bölünebiliyor. Ýlerleyen yaþla ölen hücrelerin yenilenmesi zayýflamakta veya hücreler yenilenememekte ya da yerine hastalýklý hücreler geliþip hastalýklar oluþmakta. Yaþlandýkça hücre rejenerasyonu mekanizmalarý da iyi çalýþmamakta.1960‘lý yýllarda Hyflýck isimli araþtýrmacý hücre kültürlerinde insan hücresinin en fazla 50 kez bölünebildiðini gözlemlemiþtir 20 yýl sonra araþtýrmacýlar hücre bölünmesi sýrasýnda DNA nýn çift kata çýktýðýný ve her seferinde bir parçasýnýn yok olduðunu bulmuþlar. Kromozom þeklinde hücrede görülen DNA nýn son kýsýmlarý yani Telomerler kodlanmayan DNA olup DNA-Polimeraz enziminin baðlanma yeridirler. Bu DANN- Polimeraz enzimi genetik kodun hücre bölünmesi ile iki katýna çýkmasýndan sorumludur. Her hücre bölünmesinde telomerler kýsalýr ve DNA-Polimeraz enzimi için artýk baðlanma yeri kalmayýncaya kadar bu durum devam eder, bu aþamadan sonra artýk hüce bölünemeycektir.
Diðer neden oksidatif strese fazlaca maruz kalma ile ilgili hücre yýpranmasý. Böylelikle hücre dolayýsýyla organizma yaþlanmakta. Fakat fiziksel hareket ile oluþan oksidatif stresin iyi etkisi var, insülin rezistansýný baskýladýðý ve vücudun diðer oksidatif stres yapýcýlarýna karþý direncini artýrdýðýný gösterilebilmiþtir. Fiziksel aktivite ile gelen iyi oksidatif stresin iyi etkisi dýþarýdan alýnan Vit C, Vit E ile azaltýlmaktadýr. Ek Vitamin alanlara duyurulur.
Ýyi genler mi? iyi yaþama mý?
Yaklaþýk 150 SNPs (snips, single nucleotide polymorphýsm) den yola çýkarak uzun yaþama ile ilgili 70 gen tanýmlanmýþtýr. Bunlardan 3`ü en çok bilinenlerdir APOE (ayný zamanda Alzheimer ile baðlantýlý olan Gen), EXO1 (DNA onarýmýný güçlendiriyor), FoxO-gen (hücrenin enerji bilançosundan, Ýnsülin regülasyonundan sorumlu).
Avrupa , ABD ve Japonya `da pek çok 100 yaþýndaki insanda bu genlerin çeþitli varyasyonlarý görülmektedir. 80-90 yaþýna gelenlerde %70 çevresel faktörler 30% genlerin etkisi olduðu düþünülüyor. . 100, 110 yaþýna gelenlerde genlerin aðýrlýðý daha baskýn.
Genlerin yanýnda yaþam stili, hayata bakýþ ve sosyal (fiziki ve manevi) entegrasyon çok çok önemli.
Max Plank Enstitüsü‘nden gelen bir araþtýrmaya göre beklenen yaþýmýzý daha hayatýn ilk yýllarýnda 10% kadar etkileyebiliyoruz. Sonra sosyal ve ekonomik faktörler, eðitim ve yaþam stili önem kazanýyor. Bu faktörlere 65-70% kadar yaþlanabilmemiz ile ilgili. Genlere düþen pay ise sadece 25-30% kadardýr. Buna göre 70 yaþýnda bile olsanýz sigarayý býrakmanýz yaþam uzunluðu açýsýndan size fayda verebilir.
Japon Okinawa adasýnda yapýlmýþ çok inceleme var. Dünya`da en çok 100 yaþ civarý insan burada yaþýyor. Ýyi beslenme ve hareket etme yanýnda insanlarýn bir uðraþýsýnýn olmasý, toplumda saygý görmesi ve de sosyal bir aða dahil olmasýnýn (aile, arkadaþlar, dernekler) önemli olduðu gösterilebilmiþ. Araþtýrmacýlar ayný sonuçlarý 90 yaþ üzeri çok insanýn yaþadýðý Sardunya adasýndaki çalýþmalarýnda da gözlemlemiþler.
Akdeniz Üniversitesi Gerontoloji bölümünde yapýlan bir araþtýrmaya göre; Ülkemizde son yapýlan nüfus sayýmýna göre 100 yaþýn üzerinde olanlarýn sayýsý inanýlacak gibi deðil ama 33 binin üzerinde. Bunlardan en dikkat çekeni Aydýn'ýn en büyük ilçesi Nazilli. Bu ilçede 90 yaþ üzeri tam 161 kiþi var. Bunlardan 48'i 100 yaþýn üzerinde durumunda. Aktivite, optimist hayat felsefesi, paraya önem vermeme ve onlarý kucaklayan iyi bir sosyal çevre, saðlýklý bir yaþam stili bu yaþlýlarýn ortak paydasý olarak tanýmlanmýþ.
Heidelberg Üniversitesi‘nden (C. Rott et all.) gelen bir yaþam kalitesi araþtýrmasýna göre 100 yaþýndakiler 40-60 yaþýndakilerden hiç farklý hissetmiyor.. geleceði planlýyorlar, çok becerikli olarak zorluklar ile baþ edebiliyorlar. Hayata karþý bakýþ açýlarý pozitif, hedefleri var ve hayatýn güzel þeylerine konsantre oluyorlar.
Uzun, saðlýklý, genç yaþama yanýnda uzun, yaþlý, saðlýksýz yaþamak
Yaþlýlýk bilimcileri (Gerontologlar) nin artýk hedefi bu insanlarý uzun yaþatma yanýnda saðlýklý olarak uzun yaþatabilmekte yatýyor. Yaþlýlýkta saðlýklý kalabilmenin prevansyonu orta yaþlýlýk devrinde baþlayan programlar ile desteklenmektedir.
Bunun hem sosyal hem de ekonomik nedenleri var, yatalak durumdaki yaþlýlarýn ailelerine, ülkelerinin bütçelerine getireceði yük korkutmaktadýr. Ekonomistler uzun emekli maaþý alanlarýn ülke bütçelerine getireceði yükün karamsar tablosunu çiziyorlar. Böyle giderse emekli maaþlarýnýn düþmek zorunda olacaðý, 70 -80 yaþýndan sonra da çalýþmak zorunda kalýnacaðýna insanlarý hazýrlýyorlar. Özellikle baby boomer‘lar (1950 ile 1965 arasý doðanlar) kendilerini þimdiden hazýrlamalý diyorlar.
60 yaþ üzeri nüfusu 10 milyon olan Türkiye en hýzlý yaþlanan ülkeler sýralamasýnda 2 sýradadýr. 2050’de 60’ý geçecek nüfusun: 30 milyon, bakýma muhtaç olacak yaþlý sayýsý: 15 milyon olacaðý hesaplanýyor.Bu konuda devletlere yaþlýlarý koruyan, gözetleyen uzun vadeli iyi bir strateji belirleme düþmekte.
Photo Ursula Markus
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
"Doç. Dr. B. Nazan Walpoth" bütün yazýlarý için týklayýn...