Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
Turbo yüksek dað trekking turizmi ve dað hastalýðý
2500 m yükseklikten sonra uyuma yüksekliði günde 300-500 metreden daha fazla artmamalýdýr
Dað hastalýðý antrenmanlý, kondisyonlu olsun olmasýn herkeste geliþebilir. Özellikle daha önce akut dað hastalýðý geçirmiþlerde (akut mountain sickness) ve bilinen kalp akciðer rahatsýzlýðý olanlarda bu risk daha yüksektir.
Þikayetlerin baþlamasýnda neden yükseklerde azalan oksijene vücudun yeterince adapte olamamasýdýr. Bu yüzdendir ki en iyi önlem yükseliþi yavaþlatmaktýr. Kilit nokta uyuma yüksekliðidir. 2500 m yükseklikten sonra uyuma yüksekliði günde 300-500 metreden daha fazla artýrýlmamalýdýr. Bunun yanýnda her 3-4 günde bir ya da her 1000 metreden sonra bir boþ dinlenme günü planlamak yararlýdýr.
AMS (akut dað hastalýðý) yatkýnlýðý olanlara veya yavaþ yükselmenin bazen mümkün olamadýðý bir daða çýkanlara (örnek Kilimanjaro) astetazolamid isimli ilaç önden verilebilir. Hafif bir idrar söktürücü olan bu ilaç idrardan bikarbonat atýlýmýný önlemekte böylelikle metabolik alkoloz buna baðlý hiperventilasyon (yani hýzlý soluma) geliþmesini saðlamaktadýr. Bu da kiþinin Oksijen alýmýný ve kanýn oksijen satürasyonunu düzeltebilmekte dolayýsýyla da aklimatizasyonuna (yani uyumuna) yardýmcý olmaktadýr. Ýlacýn alýmý 2500 m. üzerine çýkýlacak günden 24 saat önce olmalý (önerilen dozaj günde iki kez olarak toplam 150-250 mg). Yan etki olarak (Dozaja baðlý) ekstremitelerde uyuþma, tad alma bozukluðu, nadir olarak ve de dozaja baðlý olarak aþýrý idrar söktürmeye baðlý dehidratasyon (çok sývý kaybýna baðlý geliþen tablo). Bu yüzden genelde bu durumdaki hastalarýmýza daða çýkmadan 10-14 gün önce 2-3 günlüðüne bu ilacý test olarak almalarýný ve etkilerini gözlemlemelerini öneriyoruz. Yüksek dozlarda (ki bunlar daha etkili dozlar) önemli yan etki gözlenenlere daha küçük dozlarý kullanmasýný öneriyoruz. Ýlaca karþý alerjisi olan nadir kiþilere de (Sülfonamid Alerjisi) profilaktik kortizon tedavisi veriyoruz (Deksametazon).
Asetazolamidin profilaktik olarak (gerektiðinde kullanabilmek için) daðcýnýn çantasýnda bulundurmasý konusu tartýþmalý, Amerikan yönergelerine göre gerekli, Avrupa yönergelerine göre semptomlara o noktadan sonra zayýf etkisi nedeniyle gerekli deðil.
Özellikle Kilimanjoro turistlerinin çok iyi bilgilendirilmesi þart, çünkü bu dað çoklukla hafife alýnmaktadýr. Çýkýþ için gerekli (4200 m çýkýþ gerekli) 10-14 gün yerine dað turizmi tur organizatörleri turbo 4-5 gün (ya da 6-9 günlük) turlar düzenlemekte ve bu da tura katýlan insanlarýn %77’sinin akut dað hastalýðýna yakalanmasýna, hatta %14 kadarý akut akciðer ödemine ve de % 4 kadarýnýn beyin ödemi olmasýna sebep olmaktadýr. Bu bakýmdan böyle bir çýkýþ gerçekleþtireceklerin bu konuda uzman hekime baþvurup profilaksi konusunda gerekli ilaçlarý temin etmeleri yararlý olacaktýr. Tabi bölgede var olan Malaria sorunu nedeniyle Malaria profilaksisi ilaçlarýný da almalarý önemlidir. Malaria ilaçlarý santral sinir sistemi yan etkileri yapabileceklerinden ve de dað hastalýðýndaki santral sinir sistemi semptomlarý ile karýþabileceðinden bu ilaçlarýn da önceden test edilmesinin yararýný burada vurgulamak isteriz.
Burada þunu da hatýrlatmakta yarar var trekking yapmadan da gidilen ve yükseklerde bulunan uçuþ ve tren destinasyonlarý da turistlerin dað hastalýðý ile tanýþmasýna sebep olabilir. Örneðin La Paz (4085 m) uçuþlarýnda yolcularýnýn %80 kadarý, Cusco’da (3400 m) yolcularýn % 50 kadarýnda dað hastalýðý benzeri þikayetler olabilmekte. Kritik tren destinasyonlarýna örnek olarak da Tibet’teki Lhaþa ve de Peru’daki Ferrocaril Centro Adriano örnek verilebilir. Özellikle yüksek noktalara direk uçuþlarda birkaç günlük aklimatizasyonun önemini vurgulanmak isteriz. Mortalitesi çok yüksek olan beyin ödemi ve akciðer ödemi olasýlýðý karþýsýnda, özellikle týbbi bakýmdan geliþkin olmayan bölgelere gidenlerin acil durumda çok gerekecek bazý ödem giderici ilaçlarý rezerv olarak bulundurulmasý çok önemlidir (Deksemtazon, Nifedipin)
Dað hastalýðýnýn üç formu: ve yapýlmasý gerekenler
Hafif form: Baþ aðrýsý, iþtahsýzlýk, mide bulantýsý, uyku sorunu. Yapýlmasý gereken: yükselmeyi kesmek, bir dinlenme günü eklemek, düzelmezse 500-1000 m kadar yükseklik (irtifa) kaybetmek. (mide bulantýsý ilacý vermek, baþ aðrýsý ilacý vermek)
Aðýr form: Kusma, uykusuzluk, hafif denge sorunu. Yapýlmasý gereken çok çabuk iniþe geçmek, þikayetler düzelinceye kadar iniþe devam etmek, gerekirse hastayý týbbi merkeze transport ettirme, kortizon verme (deksametazon)
Yükseklik beyin ödemi: Çok aðýr baþ aðrýsý, çok aðýr denge sorunu, bilinç kaybýndan komaya kadar giden tablo. Yapýlmasý gereken hemen hastayý daðdan indirme bir týbbi merkeze transport ettirme, Oksijen verme, hiperbarik terapi (yüksek basýnçlý oda), kortizon (dekþmetazon)
Yükseklik Akciðer Ödemi:
Erken Faz: Ýlerleyici efor kapasitesi azalmasý, artan nefes darlýðý
Geç Faz: Dinlenimde aþýrý nefes darlýðý, nefes alým sýklýðýnda artýþ, morarma, kuru öksürük, aðýzdan köpüklü-kanlý sývý gelmesi.
Her iki fazda yapýlmasý gereken acil hastanýn transportu týbbi merkeze iletme, vücudu yükseltme, Oksijen verme, hiperbarik terapi, Nifedipin, Tadafil gibi ödem giderici ilaçlar
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
2500 m yükseklikten sonra uyuma yüksekliði günde 300-500 metreden daha fazla artmamalýdýr
Dað hastalýðý antrenmanlý, kondisyonlu olsun olmasýn herkeste geliþebilir. Özellikle daha önce akut dað hastalýðý geçirmiþlerde (akut mountain sickness) ve bilinen kalp akciðer rahatsýzlýðý olanlarda bu risk daha yüksektir.
Þikayetlerin baþlamasýnda neden yükseklerde azalan oksijene vücudun yeterince adapte olamamasýdýr. Bu yüzdendir ki en iyi önlem yükseliþi yavaþlatmaktýr. Kilit nokta uyuma yüksekliðidir. 2500 m yükseklikten sonra uyuma yüksekliði günde 300-500 metreden daha fazla artýrýlmamalýdýr. Bunun yanýnda her 3-4 günde bir ya da her 1000 metreden sonra bir boþ dinlenme günü planlamak yararlýdýr.
AMS (akut dað hastalýðý) yatkýnlýðý olanlara veya yavaþ yükselmenin bazen mümkün olamadýðý bir daða çýkanlara (örnek Kilimanjaro) astetazolamid isimli ilaç önden verilebilir. Hafif bir idrar söktürücü olan bu ilaç idrardan bikarbonat atýlýmýný önlemekte böylelikle metabolik alkoloz buna baðlý hiperventilasyon (yani hýzlý soluma) geliþmesini saðlamaktadýr. Bu da kiþinin Oksijen alýmýný ve kanýn oksijen satürasyonunu düzeltebilmekte dolayýsýyla da aklimatizasyonuna (yani uyumuna) yardýmcý olmaktadýr. Ýlacýn alýmý 2500 m. üzerine çýkýlacak günden 24 saat önce olmalý (önerilen dozaj günde iki kez olarak toplam 150-250 mg). Yan etki olarak (Dozaja baðlý) ekstremitelerde uyuþma, tad alma bozukluðu, nadir olarak ve de dozaja baðlý olarak aþýrý idrar söktürmeye baðlý dehidratasyon (çok sývý kaybýna baðlý geliþen tablo). Bu yüzden genelde bu durumdaki hastalarýmýza daða çýkmadan 10-14 gün önce 2-3 günlüðüne bu ilacý test olarak almalarýný ve etkilerini gözlemlemelerini öneriyoruz. Yüksek dozlarda (ki bunlar daha etkili dozlar) önemli yan etki gözlenenlere daha küçük dozlarý kullanmasýný öneriyoruz. Ýlaca karþý alerjisi olan nadir kiþilere de (Sülfonamid Alerjisi) profilaktik kortizon tedavisi veriyoruz (Deksametazon).
Asetazolamidin profilaktik olarak (gerektiðinde kullanabilmek için) daðcýnýn çantasýnda bulundurmasý konusu tartýþmalý, Amerikan yönergelerine göre gerekli, Avrupa yönergelerine göre semptomlara o noktadan sonra zayýf etkisi nedeniyle gerekli deðil.
Özellikle Kilimanjoro turistlerinin çok iyi bilgilendirilmesi þart, çünkü bu dað çoklukla hafife alýnmaktadýr. Çýkýþ için gerekli (4200 m çýkýþ gerekli) 10-14 gün yerine dað turizmi tur organizatörleri turbo 4-5 gün (ya da 6-9 günlük) turlar düzenlemekte ve bu da tura katýlan insanlarýn %77’sinin akut dað hastalýðýna yakalanmasýna, hatta %14 kadarý akut akciðer ödemine ve de % 4 kadarýnýn beyin ödemi olmasýna sebep olmaktadýr. Bu bakýmdan böyle bir çýkýþ gerçekleþtireceklerin bu konuda uzman hekime baþvurup profilaksi konusunda gerekli ilaçlarý temin etmeleri yararlý olacaktýr. Tabi bölgede var olan Malaria sorunu nedeniyle Malaria profilaksisi ilaçlarýný da almalarý önemlidir. Malaria ilaçlarý santral sinir sistemi yan etkileri yapabileceklerinden ve de dað hastalýðýndaki santral sinir sistemi semptomlarý ile karýþabileceðinden bu ilaçlarýn da önceden test edilmesinin yararýný burada vurgulamak isteriz.
Burada þunu da hatýrlatmakta yarar var trekking yapmadan da gidilen ve yükseklerde bulunan uçuþ ve tren destinasyonlarý da turistlerin dað hastalýðý ile tanýþmasýna sebep olabilir. Örneðin La Paz (4085 m) uçuþlarýnda yolcularýnýn %80 kadarý, Cusco’da (3400 m) yolcularýn % 50 kadarýnda dað hastalýðý benzeri þikayetler olabilmekte. Kritik tren destinasyonlarýna örnek olarak da Tibet’teki Lhaþa ve de Peru’daki Ferrocaril Centro Adriano örnek verilebilir. Özellikle yüksek noktalara direk uçuþlarda birkaç günlük aklimatizasyonun önemini vurgulanmak isteriz. Mortalitesi çok yüksek olan beyin ödemi ve akciðer ödemi olasýlýðý karþýsýnda, özellikle týbbi bakýmdan geliþkin olmayan bölgelere gidenlerin acil durumda çok gerekecek bazý ödem giderici ilaçlarý rezerv olarak bulundurulmasý çok önemlidir (Deksemtazon, Nifedipin)
Dað hastalýðýnýn üç formu: ve yapýlmasý gerekenler
Hafif form: Baþ aðrýsý, iþtahsýzlýk, mide bulantýsý, uyku sorunu. Yapýlmasý gereken: yükselmeyi kesmek, bir dinlenme günü eklemek, düzelmezse 500-1000 m kadar yükseklik (irtifa) kaybetmek. (mide bulantýsý ilacý vermek, baþ aðrýsý ilacý vermek)
Aðýr form: Kusma, uykusuzluk, hafif denge sorunu. Yapýlmasý gereken çok çabuk iniþe geçmek, þikayetler düzelinceye kadar iniþe devam etmek, gerekirse hastayý týbbi merkeze transport ettirme, kortizon verme (deksametazon)
Yükseklik beyin ödemi: Çok aðýr baþ aðrýsý, çok aðýr denge sorunu, bilinç kaybýndan komaya kadar giden tablo. Yapýlmasý gereken hemen hastayý daðdan indirme bir týbbi merkeze transport ettirme, Oksijen verme, hiperbarik terapi (yüksek basýnçlý oda), kortizon (dekþmetazon)
Yükseklik Akciðer Ödemi:
Erken Faz: Ýlerleyici efor kapasitesi azalmasý, artan nefes darlýðý
Geç Faz: Dinlenimde aþýrý nefes darlýðý, nefes alým sýklýðýnda artýþ, morarma, kuru öksürük, aðýzdan köpüklü-kanlý sývý gelmesi.
Her iki fazda yapýlmasý gereken acil hastanýn transportu týbbi merkeze iletme, vücudu yükseltme, Oksijen verme, hiperbarik terapi, Nifedipin, Tadafil gibi ödem giderici ilaçlar
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
"Doç. Dr. B. Nazan Walpoth" bütün yazýlarý için týklayýn...