Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
Arý sokmasý ölümcül olabilir mi?
Arý sokmasýndan sonra sistemik reaksiyon gösteren kiþiler tekrarlayan bir sokma durumunda genel çok aðýr bir sistemik alerji tablosu (anaflaksi) sonucu geliþen ölüm riski altýndadýrlar.
Bu kiþilerin Adrenalin-Enjektörü (Epi-Pen, Ana-Pen) isimli bu reaksiyonu baskýlayan tek kullanýmlýk ilaçlý enjektör (kendileri gereðinde enjekte edebilmeleri için) daima yanlarýnda taþýmalarý þarttýr.
Alerjik reaksiyona sebep olabilen himenotroplar ailesine ait böcekler sayýlabilir bunlara örnek olarak eþekarýsý, yabanarýsý, balarýsý verilebilir. Çocuklarýn % 0.4-0.8 inde eriþkinlerin % 3 ünde himenotrop grubu böceklerin sokmalarý sonucu alerjik reaksiyon görülebilir. Fakat burada farklar vardýr eþekarýsý daha agresif tavýrlý olmasýna karþýn bal arýsý sokmalarý sonrasý alerji daha aðýr sistemik reaksiyona sebep olabilir.
Alerjik reaksiyon genelde böcek zehrinin spesifik ÝgE (antikor, genelde alerjik olaylarda yükselir) ye baðlandýktan sonra salýnan mast (kemik iliðinden köken alan hücre, alerji, baðýþlýk ve yangýda rol alan hücre) mediyatörlerine baðlý geliþir.
Tipik lokal reaksiyon akut aðrý geçici ve bununla geliþen bölgesel þiþmedir. Bu tip durumlarda mümkün olduðunca iðne, deride tutulmamalýdýr. Ýðnenin deri içinde tutulmasý daha fazla zehir salýnmasý anlamýna gelmektedir. Bu iþlem için týrnaklarýnýzý veya bir cýmbýz kullanabilirsiniz. Bunun yanýnda soðutma, aðrý kesici, topik kortizonlu merhem ya da antihistaminik (H1) gereðinde uygulanýr. Sadece yüz çevresi sokmalarýnda görülebilen yaygýn þiþme durumlarýnda aðýzdan ek kortizon öneriliyor.
Asýl deðinmek istediðim korkulan ve de ölümcül olabilen akut sistemik reaksiyon yani anaflaksi durumudur. Bu tip reaksiyonlar tipik olarak anýnda baþlar. Geç baþlayan ya da iki fazlý olan ( ilk alerjik yanýttan sonra iyileþen sonra yine geliþen tip) tipleri daha az görülüyorsa da mümkündür. Anaflaksi ne kadar çabuk baþlarsa o kadar tehlikeli olabilmektedir.
Anaflaksi geliþmesi için birtakým risk faktörleri vardýr. Bunlar þöyle sýralanabilir: Bal arýsý sokmasý, önceden sokma hikayesi ve bu sokmada anaflaksi geliþimi, kalp damar hastalýklarý, betablocker (ritmi düzenleyen ilaç) ya da anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ilaçlarýný kullanmak (tansiyon ilacý) ve mast hücre parçalanýmý neticesi geliþen serum triptaz seviyesinin yüksek olmasý.
Anaflaksi geliþiminin ilk anýnda hastaya hemen vakit kaybetmeden adrenalin enjektörü (Epi-Pen, Ana-Pen) ile müdahale etmelidir. Klasik olarak bacak kasý içine (ön yan bölgeye) direk (gereðinde giysi üzerinden) enjekte edilir.
Bu tedavinin kontraendikasyonlarý (kullanýlamayacak durumlar) hemen hemen yoktur (buna kalp damar hastalýklarý ve betablocker kullanýmý dahildir). Ýyileþmeyen ya da iyileþip yine geliþen aðýr anaflaktik durumlarda ilacýn tekrar tekrar uygulanýmý bazen gerekebilir. Akabinde hasta en az iki saat gözlem altýnda tutulmalýdýr.
Aðýr sistemik reaksiyon (Anaflaksi) kendini nasýl gösterir?
Sinir Sistemi
Baþaðrýsý, baþ dönmesi, güçsüzlük. kaþ kramplarý
Göz, Burun, Aðýz
Kaþýntý, burun akmasý, gözyaþý, metalik aðýz tadý, aðýz içi çevresi yüzde aþýrý þiþme, dilde þiþme
Solunum Sistemi
Ses kýsýklýðý, yutma güçlüðü, astamatik nefes darlýðý þeklinde þikayetler, nefes borusuna yabancý madde kaçmasý buna baðlý boðulma hissi, morarma,
Kalp Damar Sistemi
Hýzlý nabýz, düzensiz nabýz, tansiyon düþmesi, kalp krizi, kalp durmasý
Mide Barsak sistemi
Bulantý, kusma, karýn aðrýs, karýn kramplarý, ishal
Deri
Kaþýntý, þiþme, kýzarma, döküntü,
Nasýl korunulur?
En iyi korunma önlem almadýr. Yazýn uzun paçalý pantolon giyme, yalýn ayak ya da sandaletle dolaþmama. Açýk havada, balkonda yiyeceklerin içeceklerin üzerini kapama.
Arý sokmasýna bir kez sistemik reaksiyon gösteren kiþilerin yanlarýnda (hazýr olarak eczanelerde tek kullanýmlýk standart doz olarak satýlan) Adrenalin-Otoinjektör bulundurmalarý öneriliyor. Bu önlem böyle bir reaksiyonu daha önce hiç göstermemiþ ama mesleki olarak risk altýnda olan gruplarda da (örneðin arýcýlýkla uðraþanlara) öneriliyor.
Anaflaksi sonrasý yapýlacak tetkikler
Anaflaksi geçiren hastanýn alerjenini tam tanýmlayabilmek için cilt testleri yapýlýr ayrýca spesifik IgE Antikoru bakýlýr. Bu testler anflaksiden hemen sonra yanlýþ negatif sonuç verebileceðinden testlerin 6 hafta sonra tekrarý gerekebilir. Çok aðýr bir anaflaksi sonrasý ise geliþmiþ laboratuarlarda Mast hücresi parçalanmasý aranýlýr (serum triptaz seviyesi, kemik iliði biyopsisi)
Duyarsýzlaþtýrma tedavisi (desensibilizasyon)
Arý sokmasý sonrasý aðýr sistemik reaksiyon gösterenlerde himenopterlerin zehirine karþý spesifik cilt testi yapýlýr pozitif olanlara ya da IgE testi positif çýkanlara cilt altý yapýlan duyarsýzlaþtýrma tedavisi önerilir. Duyarsýzlaþtýrma 3-5 yýl kadar sürebilir. Bu tedavi ile yeni bir arý sokmasý durumunda geliþebilecek aðýr sistemik reaksiyon %5 in altýna düþürülebilir. Tedavi ne kadar uzun sürerse o kadar baþarýlýdýr. Hatta çok çok risklilerde (arý sokmasý sonrasý soka giren, bilincini yitirenlere) bu tedavinin ömür boyu sürmesi gerektiðini yazanlar vardýr (yararý konusunda henüz yeteri veri yoktur).
Unutmayalým ki arý sokmasý sonrasý geliþen ölümlerin %50 si ilk sokmadan sonra geliþmekte ve bu konuda riskli kiþileri erken tanýma (koruyucu hekimlik) adýna henüz yeterli araþtýrma yoktur.
Tüm risklerine raðmen arýlar insanlýk için önemli Albert Einstein`ìn dediði gibi “Arýlar ölürse insanlýðýn 4 Yýl Ömrü Kalýr". Arýlar taþýdýklarý polenlerle 130 binin üzerinde farklý bitki türünün üremesini saðlarlar. Bir kovandaki arýlar bir günde 400 km lik bir alaný dolaþarak 1 milyon çiçeðin döllenmesini saðlarlar (Tautz et. al). Bu bakýmdan sorunun çözümü arýlar nedeniyle var olan riskimizi her ne þekilde olursa olsun onlarla yaþayarak azaltmak olacaktýr
Chataway J et al . Lancet 2014;
Braunwald A ; Medic. Trib. 2014
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
Arý sokmasýndan sonra sistemik reaksiyon gösteren kiþiler tekrarlayan bir sokma durumunda genel çok aðýr bir sistemik alerji tablosu (anaflaksi) sonucu geliþen ölüm riski altýndadýrlar.
Bu kiþilerin Adrenalin-Enjektörü (Epi-Pen, Ana-Pen) isimli bu reaksiyonu baskýlayan tek kullanýmlýk ilaçlý enjektör (kendileri gereðinde enjekte edebilmeleri için) daima yanlarýnda taþýmalarý þarttýr.
Alerjik reaksiyona sebep olabilen himenotroplar ailesine ait böcekler sayýlabilir bunlara örnek olarak eþekarýsý, yabanarýsý, balarýsý verilebilir. Çocuklarýn % 0.4-0.8 inde eriþkinlerin % 3 ünde himenotrop grubu böceklerin sokmalarý sonucu alerjik reaksiyon görülebilir. Fakat burada farklar vardýr eþekarýsý daha agresif tavýrlý olmasýna karþýn bal arýsý sokmalarý sonrasý alerji daha aðýr sistemik reaksiyona sebep olabilir.
Alerjik reaksiyon genelde böcek zehrinin spesifik ÝgE (antikor, genelde alerjik olaylarda yükselir) ye baðlandýktan sonra salýnan mast (kemik iliðinden köken alan hücre, alerji, baðýþlýk ve yangýda rol alan hücre) mediyatörlerine baðlý geliþir.
Tipik lokal reaksiyon akut aðrý geçici ve bununla geliþen bölgesel þiþmedir. Bu tip durumlarda mümkün olduðunca iðne, deride tutulmamalýdýr. Ýðnenin deri içinde tutulmasý daha fazla zehir salýnmasý anlamýna gelmektedir. Bu iþlem için týrnaklarýnýzý veya bir cýmbýz kullanabilirsiniz. Bunun yanýnda soðutma, aðrý kesici, topik kortizonlu merhem ya da antihistaminik (H1) gereðinde uygulanýr. Sadece yüz çevresi sokmalarýnda görülebilen yaygýn þiþme durumlarýnda aðýzdan ek kortizon öneriliyor.
Asýl deðinmek istediðim korkulan ve de ölümcül olabilen akut sistemik reaksiyon yani anaflaksi durumudur. Bu tip reaksiyonlar tipik olarak anýnda baþlar. Geç baþlayan ya da iki fazlý olan ( ilk alerjik yanýttan sonra iyileþen sonra yine geliþen tip) tipleri daha az görülüyorsa da mümkündür. Anaflaksi ne kadar çabuk baþlarsa o kadar tehlikeli olabilmektedir.
Anaflaksi geliþmesi için birtakým risk faktörleri vardýr. Bunlar þöyle sýralanabilir: Bal arýsý sokmasý, önceden sokma hikayesi ve bu sokmada anaflaksi geliþimi, kalp damar hastalýklarý, betablocker (ritmi düzenleyen ilaç) ya da anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ilaçlarýný kullanmak (tansiyon ilacý) ve mast hücre parçalanýmý neticesi geliþen serum triptaz seviyesinin yüksek olmasý.
Anaflaksi geliþiminin ilk anýnda hastaya hemen vakit kaybetmeden adrenalin enjektörü (Epi-Pen, Ana-Pen) ile müdahale etmelidir. Klasik olarak bacak kasý içine (ön yan bölgeye) direk (gereðinde giysi üzerinden) enjekte edilir.
Bu tedavinin kontraendikasyonlarý (kullanýlamayacak durumlar) hemen hemen yoktur (buna kalp damar hastalýklarý ve betablocker kullanýmý dahildir). Ýyileþmeyen ya da iyileþip yine geliþen aðýr anaflaktik durumlarda ilacýn tekrar tekrar uygulanýmý bazen gerekebilir. Akabinde hasta en az iki saat gözlem altýnda tutulmalýdýr.
Aðýr sistemik reaksiyon (Anaflaksi) kendini nasýl gösterir?
Sinir Sistemi
Baþaðrýsý, baþ dönmesi, güçsüzlük. kaþ kramplarý
Göz, Burun, Aðýz
Kaþýntý, burun akmasý, gözyaþý, metalik aðýz tadý, aðýz içi çevresi yüzde aþýrý þiþme, dilde þiþme
Solunum Sistemi
Ses kýsýklýðý, yutma güçlüðü, astamatik nefes darlýðý þeklinde þikayetler, nefes borusuna yabancý madde kaçmasý buna baðlý boðulma hissi, morarma,
Kalp Damar Sistemi
Hýzlý nabýz, düzensiz nabýz, tansiyon düþmesi, kalp krizi, kalp durmasý
Mide Barsak sistemi
Bulantý, kusma, karýn aðrýs, karýn kramplarý, ishal
Deri
Kaþýntý, þiþme, kýzarma, döküntü,
Nasýl korunulur?
En iyi korunma önlem almadýr. Yazýn uzun paçalý pantolon giyme, yalýn ayak ya da sandaletle dolaþmama. Açýk havada, balkonda yiyeceklerin içeceklerin üzerini kapama.
Arý sokmasýna bir kez sistemik reaksiyon gösteren kiþilerin yanlarýnda (hazýr olarak eczanelerde tek kullanýmlýk standart doz olarak satýlan) Adrenalin-Otoinjektör bulundurmalarý öneriliyor. Bu önlem böyle bir reaksiyonu daha önce hiç göstermemiþ ama mesleki olarak risk altýnda olan gruplarda da (örneðin arýcýlýkla uðraþanlara) öneriliyor.
Anaflaksi sonrasý yapýlacak tetkikler
Anaflaksi geçiren hastanýn alerjenini tam tanýmlayabilmek için cilt testleri yapýlýr ayrýca spesifik IgE Antikoru bakýlýr. Bu testler anflaksiden hemen sonra yanlýþ negatif sonuç verebileceðinden testlerin 6 hafta sonra tekrarý gerekebilir. Çok aðýr bir anaflaksi sonrasý ise geliþmiþ laboratuarlarda Mast hücresi parçalanmasý aranýlýr (serum triptaz seviyesi, kemik iliði biyopsisi)
Duyarsýzlaþtýrma tedavisi (desensibilizasyon)
Arý sokmasý sonrasý aðýr sistemik reaksiyon gösterenlerde himenopterlerin zehirine karþý spesifik cilt testi yapýlýr pozitif olanlara ya da IgE testi positif çýkanlara cilt altý yapýlan duyarsýzlaþtýrma tedavisi önerilir. Duyarsýzlaþtýrma 3-5 yýl kadar sürebilir. Bu tedavi ile yeni bir arý sokmasý durumunda geliþebilecek aðýr sistemik reaksiyon %5 in altýna düþürülebilir. Tedavi ne kadar uzun sürerse o kadar baþarýlýdýr. Hatta çok çok risklilerde (arý sokmasý sonrasý soka giren, bilincini yitirenlere) bu tedavinin ömür boyu sürmesi gerektiðini yazanlar vardýr (yararý konusunda henüz yeteri veri yoktur).
Unutmayalým ki arý sokmasý sonrasý geliþen ölümlerin %50 si ilk sokmadan sonra geliþmekte ve bu konuda riskli kiþileri erken tanýma (koruyucu hekimlik) adýna henüz yeterli araþtýrma yoktur.
Tüm risklerine raðmen arýlar insanlýk için önemli Albert Einstein`ìn dediði gibi “Arýlar ölürse insanlýðýn 4 Yýl Ömrü Kalýr". Arýlar taþýdýklarý polenlerle 130 binin üzerinde farklý bitki türünün üremesini saðlarlar. Bir kovandaki arýlar bir günde 400 km lik bir alaný dolaþarak 1 milyon çiçeðin döllenmesini saðlarlar (Tautz et. al). Bu bakýmdan sorunun çözümü arýlar nedeniyle var olan riskimizi her ne þekilde olursa olsun onlarla yaþayarak azaltmak olacaktýr
Chataway J et al . Lancet 2014;
Braunwald A ; Medic. Trib. 2014
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
"Doç. Dr. B. Nazan Walpoth" bütün yazýlarý için týklayýn...