Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
Hastane dýþý ortamlarda ani kalp durmasý
Halen hastane dýþý ani kalp durmasý sonucu ölüm (SCD sudden cardiac death) geliþen hastalarýn ne yazýk ki %2- 5’i hayatta kalabilmektedir. En önemli nedenler arasýnda gereken yardýmýn gecikmesi gösteriliyor.
Kalp ile ilgili acillerinin (kalp krizi, ani kalp durmasý gibi) % 85’ì hastane dýþý geliþmekte. Ani kalp durmasýna baðlý ölümler Türkiye için yaklaþýk yýlda 100 bin kiþi (Ýsviçre için yýlda 8000-10000 kiþi olarak gösteriliyor).
Ani kalp durmasý sonucu ölüm (SCD) kiþinin kalp ile ilgili bir nedenden dolayý ani olarak geliþen bir þikayetinden sonra ilk 1 saat içinde hayatýný kaybetmesi durumuna deniliyor.
Dünya`da ölümlerin en sýk nedenidir.
Genelde bu süreçte kalp ani olarak „karýncýk fibrilasyonu=ventriküler fibrilasyon geliþtirir ve bu aþamada gereken müdahale yapýlamazsa hayatýný kaybeder.
Ani kalp durmasý sonucu ölüm daha çok yaþý 35’den büyük, koroner kalp hastalýðý olan, daha önce geçirdiði kalp krizi neticesi kalp pompalama gücü azalmýþ insanlarda biraz daha sýk görülür.
Genç saðlýklý görünen insanlarda ani kalp durmasý sonucu geliþen ölümün nedenleri en çok (saðlýklý görünen sporcular buna örnek) kalýtýmsal bir kalp kasý hastalýðýna baðlýdýr. Diðer daha nadir nedenler arasýnda ritim bozukluðu ile giden birtakým hastalýklar, koroner anormalinin olmasý, kalp kasýnýn iltihabi durumunun ani geliþmesi ya da sað karýncýðýn spesifik ve ritim bozukluðu ile giden bir hastalýðý olabilir ( ARVC).
Ne yazýk ki ani kalp durmasýna baðlý geliþen ölüm bazen kiþinin ilk ve tek þikayeti olabilir ve de %85 kadarý hastane dýþý ortamda ( %20 insanlarýn toplu bulunduðu ortamlar ve % 65’ì evde) geliþir.
Ani kalp durmasýna baðlý ölüm olarak yanlýþlýkla vasýflanan durumlar da vardýr, örneðin aort yýrtýlmasý (aort disseksiyonu), aðýr akciðer embolisi yani akciðere giden damarlarýn pýhtý ile kapanmasý ya da beyin felci gibi.
Koroner arter hastalýðý olan kiþiler daha önceden tipik þikayetleri olmadýðý için hekime gitmemiþ, hastalýklarýndan haberdar olmamýþ olabilirler.
Bazen ani bir bayýlma veya da ani bir göðüs aðrýsý da geliþmekte olan ani kalp durmasýnýn habercisi olabilir.
Göðsümüzden ya da karýn üst bölgesinden gelen ve sýrta kola, çene altýna yayýlan ve özellikle eforla gelen bir aðrý halinde vakit kaybetmeden bir Kardiyoloða danýþmakta yarar vardýr. Hele hele bu aðrý 15 dakikadan uzun sürüyorsa hemen bir acil servise çok hýzlý ulaþýlmalýdýr. Bazen ani olarak eforla geliþen nefes darlýðý (þeker hastalarý, kadýnlar) da koroner arter hastalýðýnýn bir belirtisi olabilir.
Kalp krizi geliþimi koroner arter hastalýðý nedeniyle geliþen damar içi kireçlenmenin (plaklarýn) herhangi bir anda kýrýlmasý neticesi damarýn o bölgesinin pýhtý ile týkanmasý sonucu geliþir. Bazen kalp krizi geliþtiðinde aðrý olmadan ani olarak ölümcül ritim bozukluðu geliþir (karýncýk taþikardisi ya da fibrilasyonu ya da ventriküler taþikardi veya fibrilasyon > 80/90%) ve kiþinin beynine o esnada oksijen gitmediðinden 7-10 saniye içinde bilincini kaybeder (beyin refleksidir). Böyle bir kiþi ile karþýlaþtýðýmýzda (yakýnýmýz olabilir, tesadüfen yanýmýzda geliþebilir). Hemen hýzlý bir þekilde temel canlandýrma yöntemlerine geçiþ (BLS basic live support) yanýnda ortamda o karýncýk fibrilasyonunu (ventriküler fibrilasyonunu) durduracak bir defibrilatörün (þoklayan alet) bulunmasý çok önemlidir. Bu bakýmdan tam otomatik çalýþan yani hem analiz (ritim analizi) hem tedavi yapan defibrilatörlerin yani AED’lerin önemi çok büyüktür. Gittikçe artan sayýda insanlarýn toplu olarak bulunduðu havaalaný, gar, otobüs istasyonlarý, stadyumlar, tiyatro, sinema, büyük oteller, büyük alýþveriþ merkezleri, resmi dairelerde bulunma sýklýðý artmaktadýr. AED sayýsýnýn artmasýnýn yanýnda bunlarýn gereken acil durumda 5 dakikadan kýsa bir süre içinde yerini bilip getirecek kullanabilecek insanlara ihtiyaç vardýr. Bu arada geçen bu çok deðerli zamanda temel canlandýrma yöntemlerinin aralýksýz uygulanmasý çok önemlidir. Beynin oksijensizliðe tahammülü en çok 4 dakikadýr. Sahada geçirilen kalp krizleri için henüz mükemmel bir stratejimiz /organizasyonumuz ne yazýk ki yok. Oysa ki ani kalp durmasýnýn % 85 kadarý hastane dýþý geçirilmekte ve bunlarýn da iyimser bir hesapla sadece %2-5 kadarý hayatta kalabilmektedir
Ekte Amerikan Kalp Birliði’nin profesyonel olmayan yardýmcý için yaptýðý þema da belirtildiði gibi. Bilincini kaybetmiþ hastayla karþýlaþtýðýmýzda hemen acil olarak Türkiye için 112 (Ýsviçre için 144) arayýp (tam adres, hasta yaþý, adý, durumu çok kýsa bildirilmeli) profesyonel yardým gelinceye kadar bilinci yerinde olmayan dolaþýmý durmuþ bu kiþiye temel canlandýrma uygulanmalýdýr. Ortamda canlandýrma konusunda tecrübe sahibi profesyonel olmayan 2 kiþi bulunuyorsa 2 kez suni solunum yaptýktan sonra 30 kalp masajý (iman tahtasýnýn alt %50’lik bölümüne dakikada 100 kadar minimum 5 cm kadar basarak) yaparak bunu 5 kez tekrarlayarak devam etmeli ve paralel olarak AED (tam otomatik defibrilatörü ) getirtilip hemen baðlayýp defibrile etmeli (þoklamalý). Canlandýrma yapan tek kiþi ve canlandýrma konusunda tecrübesi /bilgisi yoksa sadece dakikada aralýksýz 100 kalp masajý ve getirilen AED ile defibrile etme ile kalbi duran kiþinin hayatta kalma olasýlýðý anlamlý artýrmýþ olur. Genelde suni solunum konusunda profesyonel olmayan kurtarýcýlarýn çekinceleri var, bilinçli kiþiler tarafýndan suni solunum yapýlmýyorsa da kalp masajý yapýlmayan zaman kaybýna sebep olduðundan sadece kalp masajý yapýlmasý son yönergelerde þiddetle önerilmektedir (Hands only CPR continuous chest compression). Suni solunumun halen önemli bulunduðu durumlara gözlemlenmemiþ kalp durmalarý, çocuklarda, ilaca baðlý, alkole baðlý ve boðulmaya baðlý dolaþým durmasý olan durumlar yanýnda canlandýrmanýn 4 dakikadan uzun sürdüðü durumlara örnek gösterilmektedir.
Ýsviçre`de öðretim üyesi olduðum Bern Üniversitesi Týp Fakültesi Hastanesi ve Ýsviçre Kalp Vakfý bizleri canlandýrma eðitmenleri olarak fahri görevlerle çeþitli halk bilgilendirme projelerinde yýllardýr görevlendirmektedir. Buradaki hedeflerin baþýnda temel canlandýrma yöntemlerine vakýf geniþ halk kitleleri oluþturmak ve ilkokullara kadar inen bu kurslarý artýrabilmek bu konuyu kolay yapýlabilir hale getirmektir (Mini Anne plastik bebek ile sürekli çalýþarak). Bunun yanýnda AED`nin halkýn yoðunlaþtýðý önemli noktalarda bulunmasýný arttýrmak (<5 dakika kýsa sürede ulaþabilme) yanýnda kullanýmý konusunda bilinçli halk kitleleri oluþturmak. Bu konuda belediye olarak Zürih ve Davos þu an için en önde gitmektedir. Anýlan bu kurslar 4-6 saat kadar sürmektedir ve halka ücretsiz sunulmaktadýr. Arada tekrarlanma ile acil durumda yapýlmasý gerekenler otomatize hale getirilmektedir.
Bu yazýnýn amacý ani kalp durmasý durumunda profesyonel yardým gelinceye kadar temel canlandýrmanýn ve erken defibrilasyonun (AED)nin kullanýmýnýn kalp durmasý halinde ilk dakikalardaki önemini vurgulamaktýr. Araþtýrmalara göre kaliteli temel canlandýrma ve defibrilasyon (ilk 3-5 dakikada defibrilasyon) yani zamanýnda yapýlan bir canlandýrma ile hayatta kalma olasýlýðý % 49-75 oranýnda artýrýlabilmektedir. Bunun için insanlarýn toplu bulunduðu alanlara profesyonel yardým gelmeden ulaþabilecek eðitilmiþ profesyonel olmayan hýzlý yardýmcýlara da (first responder) ihtiyaç vardýr. ABD bu programlarla oyun salonlarýnda örneðin hayatta kalma olasýlýðý %53, Chicago Havaalaný’nda %63 oranýnda artýrabilmiþtir. Ýsviçre`de evde olan ani kalp durmasý durumlarý için bazý küçük yerleþim birimlerinde itfaiye ve polis gibi yarý profesyonellere hýzlý yardýmcý sýfatý ile AED kurslarý verilmiþ (first responder), daha önce 12 dakika olan canlandýrma baþlangýcýný 6 dakikaya düþürülebilmiþtir.
Ani kalp durmasýnda profesyonel yardým gelinceye kadar gerekenleri doðru ve zaman kaybý olmadan yapabildiðimiz yarýnlara ulaþabilme umuduyla saðlýcakla kalýn.
Kanton Zürih icin yaklasik 160 olan AED yerleri www.help-zuerich.ch
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
Halen hastane dýþý ani kalp durmasý sonucu ölüm (SCD sudden cardiac death) geliþen hastalarýn ne yazýk ki %2- 5’i hayatta kalabilmektedir. En önemli nedenler arasýnda gereken yardýmýn gecikmesi gösteriliyor.
Kalp ile ilgili acillerinin (kalp krizi, ani kalp durmasý gibi) % 85’ì hastane dýþý geliþmekte. Ani kalp durmasýna baðlý ölümler Türkiye için yaklaþýk yýlda 100 bin kiþi (Ýsviçre için yýlda 8000-10000 kiþi olarak gösteriliyor).
Ani kalp durmasý sonucu ölüm (SCD) kiþinin kalp ile ilgili bir nedenden dolayý ani olarak geliþen bir þikayetinden sonra ilk 1 saat içinde hayatýný kaybetmesi durumuna deniliyor.
Dünya`da ölümlerin en sýk nedenidir.
Genelde bu süreçte kalp ani olarak „karýncýk fibrilasyonu=ventriküler fibrilasyon geliþtirir ve bu aþamada gereken müdahale yapýlamazsa hayatýný kaybeder.
Ani kalp durmasý sonucu ölüm daha çok yaþý 35’den büyük, koroner kalp hastalýðý olan, daha önce geçirdiði kalp krizi neticesi kalp pompalama gücü azalmýþ insanlarda biraz daha sýk görülür.
Genç saðlýklý görünen insanlarda ani kalp durmasý sonucu geliþen ölümün nedenleri en çok (saðlýklý görünen sporcular buna örnek) kalýtýmsal bir kalp kasý hastalýðýna baðlýdýr. Diðer daha nadir nedenler arasýnda ritim bozukluðu ile giden birtakým hastalýklar, koroner anormalinin olmasý, kalp kasýnýn iltihabi durumunun ani geliþmesi ya da sað karýncýðýn spesifik ve ritim bozukluðu ile giden bir hastalýðý olabilir ( ARVC).
Ne yazýk ki ani kalp durmasýna baðlý geliþen ölüm bazen kiþinin ilk ve tek þikayeti olabilir ve de %85 kadarý hastane dýþý ortamda ( %20 insanlarýn toplu bulunduðu ortamlar ve % 65’ì evde) geliþir.
Ani kalp durmasýna baðlý ölüm olarak yanlýþlýkla vasýflanan durumlar da vardýr, örneðin aort yýrtýlmasý (aort disseksiyonu), aðýr akciðer embolisi yani akciðere giden damarlarýn pýhtý ile kapanmasý ya da beyin felci gibi.
Koroner arter hastalýðý olan kiþiler daha önceden tipik þikayetleri olmadýðý için hekime gitmemiþ, hastalýklarýndan haberdar olmamýþ olabilirler.
Bazen ani bir bayýlma veya da ani bir göðüs aðrýsý da geliþmekte olan ani kalp durmasýnýn habercisi olabilir.
Göðsümüzden ya da karýn üst bölgesinden gelen ve sýrta kola, çene altýna yayýlan ve özellikle eforla gelen bir aðrý halinde vakit kaybetmeden bir Kardiyoloða danýþmakta yarar vardýr. Hele hele bu aðrý 15 dakikadan uzun sürüyorsa hemen bir acil servise çok hýzlý ulaþýlmalýdýr. Bazen ani olarak eforla geliþen nefes darlýðý (þeker hastalarý, kadýnlar) da koroner arter hastalýðýnýn bir belirtisi olabilir.
Kalp krizi geliþimi koroner arter hastalýðý nedeniyle geliþen damar içi kireçlenmenin (plaklarýn) herhangi bir anda kýrýlmasý neticesi damarýn o bölgesinin pýhtý ile týkanmasý sonucu geliþir. Bazen kalp krizi geliþtiðinde aðrý olmadan ani olarak ölümcül ritim bozukluðu geliþir (karýncýk taþikardisi ya da fibrilasyonu ya da ventriküler taþikardi veya fibrilasyon > 80/90%) ve kiþinin beynine o esnada oksijen gitmediðinden 7-10 saniye içinde bilincini kaybeder (beyin refleksidir). Böyle bir kiþi ile karþýlaþtýðýmýzda (yakýnýmýz olabilir, tesadüfen yanýmýzda geliþebilir). Hemen hýzlý bir þekilde temel canlandýrma yöntemlerine geçiþ (BLS basic live support) yanýnda ortamda o karýncýk fibrilasyonunu (ventriküler fibrilasyonunu) durduracak bir defibrilatörün (þoklayan alet) bulunmasý çok önemlidir. Bu bakýmdan tam otomatik çalýþan yani hem analiz (ritim analizi) hem tedavi yapan defibrilatörlerin yani AED’lerin önemi çok büyüktür. Gittikçe artan sayýda insanlarýn toplu olarak bulunduðu havaalaný, gar, otobüs istasyonlarý, stadyumlar, tiyatro, sinema, büyük oteller, büyük alýþveriþ merkezleri, resmi dairelerde bulunma sýklýðý artmaktadýr. AED sayýsýnýn artmasýnýn yanýnda bunlarýn gereken acil durumda 5 dakikadan kýsa bir süre içinde yerini bilip getirecek kullanabilecek insanlara ihtiyaç vardýr. Bu arada geçen bu çok deðerli zamanda temel canlandýrma yöntemlerinin aralýksýz uygulanmasý çok önemlidir. Beynin oksijensizliðe tahammülü en çok 4 dakikadýr. Sahada geçirilen kalp krizleri için henüz mükemmel bir stratejimiz /organizasyonumuz ne yazýk ki yok. Oysa ki ani kalp durmasýnýn % 85 kadarý hastane dýþý geçirilmekte ve bunlarýn da iyimser bir hesapla sadece %2-5 kadarý hayatta kalabilmektedir
Ekte Amerikan Kalp Birliði’nin profesyonel olmayan yardýmcý için yaptýðý þema da belirtildiði gibi. Bilincini kaybetmiþ hastayla karþýlaþtýðýmýzda hemen acil olarak Türkiye için 112 (Ýsviçre için 144) arayýp (tam adres, hasta yaþý, adý, durumu çok kýsa bildirilmeli) profesyonel yardým gelinceye kadar bilinci yerinde olmayan dolaþýmý durmuþ bu kiþiye temel canlandýrma uygulanmalýdýr. Ortamda canlandýrma konusunda tecrübe sahibi profesyonel olmayan 2 kiþi bulunuyorsa 2 kez suni solunum yaptýktan sonra 30 kalp masajý (iman tahtasýnýn alt %50’lik bölümüne dakikada 100 kadar minimum 5 cm kadar basarak) yaparak bunu 5 kez tekrarlayarak devam etmeli ve paralel olarak AED (tam otomatik defibrilatörü ) getirtilip hemen baðlayýp defibrile etmeli (þoklamalý). Canlandýrma yapan tek kiþi ve canlandýrma konusunda tecrübesi /bilgisi yoksa sadece dakikada aralýksýz 100 kalp masajý ve getirilen AED ile defibrile etme ile kalbi duran kiþinin hayatta kalma olasýlýðý anlamlý artýrmýþ olur. Genelde suni solunum konusunda profesyonel olmayan kurtarýcýlarýn çekinceleri var, bilinçli kiþiler tarafýndan suni solunum yapýlmýyorsa da kalp masajý yapýlmayan zaman kaybýna sebep olduðundan sadece kalp masajý yapýlmasý son yönergelerde þiddetle önerilmektedir (Hands only CPR continuous chest compression). Suni solunumun halen önemli bulunduðu durumlara gözlemlenmemiþ kalp durmalarý, çocuklarda, ilaca baðlý, alkole baðlý ve boðulmaya baðlý dolaþým durmasý olan durumlar yanýnda canlandýrmanýn 4 dakikadan uzun sürdüðü durumlara örnek gösterilmektedir.
Ýsviçre`de öðretim üyesi olduðum Bern Üniversitesi Týp Fakültesi Hastanesi ve Ýsviçre Kalp Vakfý bizleri canlandýrma eðitmenleri olarak fahri görevlerle çeþitli halk bilgilendirme projelerinde yýllardýr görevlendirmektedir. Buradaki hedeflerin baþýnda temel canlandýrma yöntemlerine vakýf geniþ halk kitleleri oluþturmak ve ilkokullara kadar inen bu kurslarý artýrabilmek bu konuyu kolay yapýlabilir hale getirmektir (Mini Anne plastik bebek ile sürekli çalýþarak). Bunun yanýnda AED`nin halkýn yoðunlaþtýðý önemli noktalarda bulunmasýný arttýrmak (<5 dakika kýsa sürede ulaþabilme) yanýnda kullanýmý konusunda bilinçli halk kitleleri oluþturmak. Bu konuda belediye olarak Zürih ve Davos þu an için en önde gitmektedir. Anýlan bu kurslar 4-6 saat kadar sürmektedir ve halka ücretsiz sunulmaktadýr. Arada tekrarlanma ile acil durumda yapýlmasý gerekenler otomatize hale getirilmektedir.
Bu yazýnýn amacý ani kalp durmasý durumunda profesyonel yardým gelinceye kadar temel canlandýrmanýn ve erken defibrilasyonun (AED)nin kullanýmýnýn kalp durmasý halinde ilk dakikalardaki önemini vurgulamaktýr. Araþtýrmalara göre kaliteli temel canlandýrma ve defibrilasyon (ilk 3-5 dakikada defibrilasyon) yani zamanýnda yapýlan bir canlandýrma ile hayatta kalma olasýlýðý % 49-75 oranýnda artýrýlabilmektedir. Bunun için insanlarýn toplu bulunduðu alanlara profesyonel yardým gelmeden ulaþabilecek eðitilmiþ profesyonel olmayan hýzlý yardýmcýlara da (first responder) ihtiyaç vardýr. ABD bu programlarla oyun salonlarýnda örneðin hayatta kalma olasýlýðý %53, Chicago Havaalaný’nda %63 oranýnda artýrabilmiþtir. Ýsviçre`de evde olan ani kalp durmasý durumlarý için bazý küçük yerleþim birimlerinde itfaiye ve polis gibi yarý profesyonellere hýzlý yardýmcý sýfatý ile AED kurslarý verilmiþ (first responder), daha önce 12 dakika olan canlandýrma baþlangýcýný 6 dakikaya düþürülebilmiþtir.
Ani kalp durmasýnda profesyonel yardým gelinceye kadar gerekenleri doðru ve zaman kaybý olmadan yapabildiðimiz yarýnlara ulaþabilme umuduyla saðlýcakla kalýn.
Kanton Zürih icin yaklasik 160 olan AED yerleri www.help-zuerich.ch
Doç. Dr. B. Nazan Walpoth
nazan.walpoth@insel.ch
"Doç. Dr. B. Nazan Walpoth" bütün yazýlarý için týklayýn...