Tayfun ÖZKAYA
FINDIK CUMHURÝYETÝNE MÝ DÖNÜÞÜYORUZ?
Güney Amerika’nýn Kosta Rika, Honduras, Guatemala gibi ülkelerine hâkim olan ve en önemli ürünleri olan muzu ihraç eden bir United Fruits Company vardý. Bu þirket þimdi Chiquita Brands adýný aldý. Çikita muzlarýný satýyor. Þirket Guetemala’da en büyük muz plantasyonlarýna sahip ve ülkenin en büyük toprak sahibi. Nobel ödüllü Austrias’ýn “Yeþil Papa” romanýnda bu þirketin yaptýðý zulüm anlatýlýr. Ýþçileri düþük ücretlerle çalýþtýrýr, grevlerini kan dökerek önlerdi. Bu ülkelere muz cumhuriyeti denirdi. Bugünlerde de Türkiye’de tarým ürünleri ihracatýnýn %15’ini tek baþýna gerçekleþtiren fýndýk için birkaç þirketin adý geçiyor. United Fruits gibi olmasa da Türkiye fýndýk pazarýna Ýtalyan þirketi Ferrero’nun hakim olduðu, piyasayý onun belirlediði ifade ediliyor. Hani þu Nutella’yý üreten þirket. Fýndýðýmýzýn en büyük alýcýsý. Kullanýyor ve dünyaya pazarlýyor.
Fiyatýn düþürülmesinde rekoltenin yüksek gösterilmesinin de etkili olduðu biliniyor. Bursa Milletvekili Orhan Sarýbal, Tarým Bakanlýðý’nýn rekolteyi hasattan bir ay sonra açýklayarak çiftçinin eline geçen fiyatýn düþmesine yol açtýðýný ileri sürüyor.
Bir kere neo-liberal baðýmlýlarýn inandýðý gibi fýndýkta serbest piyasa hiç var olmadý. Türkiye fýndýðýnda fiyatta belirleyici olan bu büyük alýcýlardýr. Þimdi bu alýcýlar artýk ülkenin içindedir. “Türkiye fýndýkta dünya borsasýna sahip deðil” sözleri bir ölçüde bu durumu anlatmaktadýr. Ancak alýcýlar az sayýda olduktan sonra iþlemler Türkiye’de gerçekleþse de bunun ülkeye ve çiftçiye ne yararý olacaktýr. Fýndýk ülkemizde büyük ve güçlü kooperatiflerde ileri düzeyde iþlense idi, çikolata gibi ürünlere dönüþtürülseydi ve dýþalýmcýlarýn karþýsýna çýksa idi bu takdirde ihraç fiyatlarý yüksek olurdu ve üreticinin de eline iyi fiyat geçerdi. Bunlarý saðlayabilecek olan Fiskobirlik gibi kooperatifler vardý. Ancak ülkemizde bunlar yýllarca güçlüler lehine ve çoðunluðu liberal olan iktidarlarca arpalýk olarak kullanýldý. Fiskobirlik de ayný kadere mahkûm edildi. Sonunda 2000 yýlýnda Çiller Hükümeti Dünya Bankasý’nýn desteði ve yol göstermesi ile Tarým Satýþ Kooperatiflerini yok olmaya götürecek olan bir yasa çýkardý. O yýldan bu yana da Fiskobirlik geriletildi, yasa gereði desteklenmedi. O yüzden Toprak Mahsulleri Ofisi devreye sokulmaktadýr.
Türkiye’de bu iþin kaymaðýný yiyenler yýllarca fýndýðýn fiyatýnýn çok yükseltilemeyeceðini çünkü rakip ürün olan bademin (çoðunu da ABD üretiyor) buna izin vermeyeceðini ve dünya talebinin bademe kayacaðýna nerede ise herkesi inandýrmýþlardý. Ancak bu iþle ilgili herkesin hatýrlayacaðý gibi fýndýk alanlarýmýzda 2014’de görülen bir don olayý bu safsatanýn o kadar da doðru olmadýðýný adeta bir laboratuar deneyi gibi ispatlamýþ idi. Bu rakip ürün teorisi abartýlýyordu. 2014 yýlýnda üretici fýndýðý 22 liraya satmýþtý. Hatta daha sonraki yýllarda televizyonda konuþan eski Fiskobirlik genel müdürü Avrupalý alýcýlarýn daha önceleri ileri sürdükleri aflotoksin konusunu hiç ele almayýp depolarda kalmýþ eski fýndýklara bile itirazsýz alýcý olduklarýný açýklamýþtý. Öyle söylendiði gibi çikolata üretiminde bademe falan da pek kayma olmamýþtý.
Ferrero fýndýðý 9,25 TL’dan alýyor, TMO ise 10 TL’dan. Sorun rekoltenin fazlalýðý falan deðil. 2015’de 650 bin ton rekolte varken fiyat 17 TL idi. Az sayýda þirket alýma hakim olunca çiftçi eline geçen fiyatlarý da istediði gibi belirliyor. Devlet fýndýða dekara 13 TL’lýk bir mazot ve gübre desteði de veriyor ki bu son derece yetersiz. Dahasý bu destek verilmese ne olacaktý? Muhtemelen þirketler fiyatta bu kadar bir artýrýma gitmek zorunda kalacaklardý. Çünkü sürekli maliyetin çok altýnda ürün alýrsanýz sonunda ürün alamaz hale gelirsiniz. Bu da gösteriyor ki bu destek aslýnda þirketlerin kasasýna dolaylý olarak gitmektedir. Fýndýk cumhuriyeti olmak istemiyorsak devlet kooperatifleri desteklemelidir. Dekara ödemelerden vazgeçip doðrudan çiftçi eline geçen fiyatýn yükselmesi için müdahale etmelidir. Bu onlarýn ürün alabilmeleri için finansman desteði þeklinde de olabilir. Ürün çiftçi kuruluþlarý elinde iþlenmeli (çikolata dâhil) ve ihraç edilmelidir. Ürünün çok olduðu yýllarda stoklama veya baþka ürünlere iþleme için devlet kooperatiflere finansman saðlarsa fiyatýn aþýrý düþmesinin de önüne geçilebilir. Fýndýktan baþka ürünlerin kolaylýkla yetiþebildiði Batý Karadeniz gibi bölgelerde baþka ürünlere geçilmesinin bir proje ile saðlanmasý daha istikrarlý bir piyasaya ulaþýlmasý açýsýndan yararlý olacaktýr. Ama önce yabancý veya yerli tekellerin deðil çiftçi yönetimindeki kooperatiflerin etkili olmasý saðlanmalýdýr. Yoksa Türkiye Cumhuriyeti deðil fýndýk cumhuriyeti oluruz.
Yurt Gazetesi 22.9.2017
Tayfun ÖZKAYA
"Tayfun ÖZKAYA" bütün yazýlarý için týklayýn...
Güney Amerika’nýn Kosta Rika, Honduras, Guatemala gibi ülkelerine hâkim olan ve en önemli ürünleri olan muzu ihraç eden bir United Fruits Company vardý. Bu þirket þimdi Chiquita Brands adýný aldý. Çikita muzlarýný satýyor. Þirket Guetemala’da en büyük muz plantasyonlarýna sahip ve ülkenin en büyük toprak sahibi. Nobel ödüllü Austrias’ýn “Yeþil Papa” romanýnda bu þirketin yaptýðý zulüm anlatýlýr. Ýþçileri düþük ücretlerle çalýþtýrýr, grevlerini kan dökerek önlerdi. Bu ülkelere muz cumhuriyeti denirdi. Bugünlerde de Türkiye’de tarým ürünleri ihracatýnýn %15’ini tek baþýna gerçekleþtiren fýndýk için birkaç þirketin adý geçiyor. United Fruits gibi olmasa da Türkiye fýndýk pazarýna Ýtalyan þirketi Ferrero’nun hakim olduðu, piyasayý onun belirlediði ifade ediliyor. Hani þu Nutella’yý üreten þirket. Fýndýðýmýzýn en büyük alýcýsý. Kullanýyor ve dünyaya pazarlýyor.
Fiyatýn düþürülmesinde rekoltenin yüksek gösterilmesinin de etkili olduðu biliniyor. Bursa Milletvekili Orhan Sarýbal, Tarým Bakanlýðý’nýn rekolteyi hasattan bir ay sonra açýklayarak çiftçinin eline geçen fiyatýn düþmesine yol açtýðýný ileri sürüyor.
Bir kere neo-liberal baðýmlýlarýn inandýðý gibi fýndýkta serbest piyasa hiç var olmadý. Türkiye fýndýðýnda fiyatta belirleyici olan bu büyük alýcýlardýr. Þimdi bu alýcýlar artýk ülkenin içindedir. “Türkiye fýndýkta dünya borsasýna sahip deðil” sözleri bir ölçüde bu durumu anlatmaktadýr. Ancak alýcýlar az sayýda olduktan sonra iþlemler Türkiye’de gerçekleþse de bunun ülkeye ve çiftçiye ne yararý olacaktýr. Fýndýk ülkemizde büyük ve güçlü kooperatiflerde ileri düzeyde iþlense idi, çikolata gibi ürünlere dönüþtürülseydi ve dýþalýmcýlarýn karþýsýna çýksa idi bu takdirde ihraç fiyatlarý yüksek olurdu ve üreticinin de eline iyi fiyat geçerdi. Bunlarý saðlayabilecek olan Fiskobirlik gibi kooperatifler vardý. Ancak ülkemizde bunlar yýllarca güçlüler lehine ve çoðunluðu liberal olan iktidarlarca arpalýk olarak kullanýldý. Fiskobirlik de ayný kadere mahkûm edildi. Sonunda 2000 yýlýnda Çiller Hükümeti Dünya Bankasý’nýn desteði ve yol göstermesi ile Tarým Satýþ Kooperatiflerini yok olmaya götürecek olan bir yasa çýkardý. O yýldan bu yana da Fiskobirlik geriletildi, yasa gereði desteklenmedi. O yüzden Toprak Mahsulleri Ofisi devreye sokulmaktadýr.
Türkiye’de bu iþin kaymaðýný yiyenler yýllarca fýndýðýn fiyatýnýn çok yükseltilemeyeceðini çünkü rakip ürün olan bademin (çoðunu da ABD üretiyor) buna izin vermeyeceðini ve dünya talebinin bademe kayacaðýna nerede ise herkesi inandýrmýþlardý. Ancak bu iþle ilgili herkesin hatýrlayacaðý gibi fýndýk alanlarýmýzda 2014’de görülen bir don olayý bu safsatanýn o kadar da doðru olmadýðýný adeta bir laboratuar deneyi gibi ispatlamýþ idi. Bu rakip ürün teorisi abartýlýyordu. 2014 yýlýnda üretici fýndýðý 22 liraya satmýþtý. Hatta daha sonraki yýllarda televizyonda konuþan eski Fiskobirlik genel müdürü Avrupalý alýcýlarýn daha önceleri ileri sürdükleri aflotoksin konusunu hiç ele almayýp depolarda kalmýþ eski fýndýklara bile itirazsýz alýcý olduklarýný açýklamýþtý. Öyle söylendiði gibi çikolata üretiminde bademe falan da pek kayma olmamýþtý.
Ferrero fýndýðý 9,25 TL’dan alýyor, TMO ise 10 TL’dan. Sorun rekoltenin fazlalýðý falan deðil. 2015’de 650 bin ton rekolte varken fiyat 17 TL idi. Az sayýda þirket alýma hakim olunca çiftçi eline geçen fiyatlarý da istediði gibi belirliyor. Devlet fýndýða dekara 13 TL’lýk bir mazot ve gübre desteði de veriyor ki bu son derece yetersiz. Dahasý bu destek verilmese ne olacaktý? Muhtemelen þirketler fiyatta bu kadar bir artýrýma gitmek zorunda kalacaklardý. Çünkü sürekli maliyetin çok altýnda ürün alýrsanýz sonunda ürün alamaz hale gelirsiniz. Bu da gösteriyor ki bu destek aslýnda þirketlerin kasasýna dolaylý olarak gitmektedir. Fýndýk cumhuriyeti olmak istemiyorsak devlet kooperatifleri desteklemelidir. Dekara ödemelerden vazgeçip doðrudan çiftçi eline geçen fiyatýn yükselmesi için müdahale etmelidir. Bu onlarýn ürün alabilmeleri için finansman desteði þeklinde de olabilir. Ürün çiftçi kuruluþlarý elinde iþlenmeli (çikolata dâhil) ve ihraç edilmelidir. Ürünün çok olduðu yýllarda stoklama veya baþka ürünlere iþleme için devlet kooperatiflere finansman saðlarsa fiyatýn aþýrý düþmesinin de önüne geçilebilir. Fýndýktan baþka ürünlerin kolaylýkla yetiþebildiði Batý Karadeniz gibi bölgelerde baþka ürünlere geçilmesinin bir proje ile saðlanmasý daha istikrarlý bir piyasaya ulaþýlmasý açýsýndan yararlý olacaktýr. Ama önce yabancý veya yerli tekellerin deðil çiftçi yönetimindeki kooperatiflerin etkili olmasý saðlanmalýdýr. Yoksa Türkiye Cumhuriyeti deðil fýndýk cumhuriyeti oluruz.
Yurt Gazetesi 22.9.2017
Tayfun ÖZKAYA
"Tayfun ÖZKAYA" bütün yazýlarý için týklayýn...