Iþýk Teoman
AYVALIK AYAZMASI (PANAGÝA PHANEROMENÝ)
Ayvalýk denilince pek çok kimsenin aklýna ilk olarak Cunda geliyor olmalý. Ardýndan Sarýmsaklý’nýn muhteþem plajlarý, adalarý, koylarý ve de papalinasý geliyor. Ama kentin eski sokaklarýnda dolaþmaya baþladýðýnýzda görüyorsunuz ki her karýþýndan tarih fýþkýrýyor. Her kapýnýn, pencerenin, taþýn altýndan bir öykü çýkýyor Ayvalýk’ta. Dokunduðunuz duvar, baktýðýnýz baca, uzandýðýnýz her pencere anýlarla dolu, anýlarla yüklü. Zar taþla kaplý daracýk sokaklarý, Rumlardan kalan yapýlar, kiliseden bozma camiler, ayakta kalanlar, yýkýlýp gidenler, yýkýlmamak için direnenler. Kýrmýzý kiremitli çatýlar, sardunya süslü pencereler, kedileriyle ünlü mekanlar, köpeklere sevdalý sokaklar, dost canlýsý insanlar…
Bu bölgeye Macaron da deniliyor
Barbaros Caddesi, Macaron da denilen bölgede yer alýyor. Turizm sezonunda iðne atsan yere düþmez sözüne uygun, renkli mi renkli, cývýl cývýl, esnafýyla, halkýyla, tatlýsýyla, tuzlusuyla, butik otelleriyle, butik lokantalarýyla, rengarenk kapýlarýyla misafirlerini karþýlýyor. Bu cadde üzerinde bulunan eski görkemli bir yapý Ayvalýk Ayazmasý. Dönemin belediye baþkanýnýn giriþimleriyle ayaða kaldýrýlmýþ, çok özel bir bina. Size mimari yapýsýyla, bulunduðu sokaða güç katan heybetli havasýyla, sütunlarýyla, vitray süslü camlarýyla, yirmi dört saat akan suyuyla, büyülü ortamýyla Ayvalýk Ayazmasý’ný anlatmak istiyorum.
Rüya ile baþlayan kazý
“Panagia Phaneromeni Ayazmasý” heybetiyle bir dönem kent içindeki en ünlü ve en önemli dini yapýsýymýþ, daha sonraki yýllarda, çeþitli afetlerle yok olup gitmiþ. Panagia’nýn ikonasý bir rüyanýn sonrasýnda yapýlan bir kazý ile 28 Haziran 1852 yýlýnda bulunmuþ. Bulunan bu alana, 1867 yýlýnda Khioslu (Sakýz Adasý) kaptan Mihalis Papazis’in harcamalarýyla bir ayazma yapýlmýþ. Yaklaþýk kýrk yýl sonra, 1890’da ayazma bozularak üzerine daha büyük bir ayazma inþa edilmiþ. Ayazma kentin dini yaþantýsýnda 1920 yýlýna kadar egemen olmuþ. Kurtuluþ Savaþý ve ardýndan gelen mübadeleyle bölgede sadece Türklerin kalmasýnýn ardýndan etkinliðini tamamen yitirmiþ.
Ayazma’nýn baþýna gelenler
Þimdi biraz geçmiþ yýllara dönelim, Ayazma’nýn baþýna gelenleri, yaþananlarý ve bugüne kadar gelen tarihsel sürece bir bakalým. Yunanistan’ýn baðýmsýzlýðýyla sonuçlanan 1821 “Mora Ayaklanmasý” Batý Anadolu kýyýlarýna da sýçradý. Bunun sonucunda Ayvalýk ve Cunda Adasý Rumlarý da isyancýlarla birleþerek 1821 yýlýnýn Mayýs ayýnda saldýrýya geçti. Halkýn büyük bir bölümü Ayvalýk’ý terk ederek adalara sýðýndý. Mora Ýhtilâli henüz bitmeden Ýstanbul’da padiþah, daðýlmýþ olan Ayvalýk Rum halkýnýn eski yerlerine dönmeleri konusunda ýlýmlý davrandý. Ayvalýk halkýnýn affedilmesi, dönenlerin yerleþtirilmesi konusunda bir buyruk çýkarýldý. 18 Mayýs 1824 tarihinde Midilli muhafýzý Mustafa Aða’dan Babýâli’ye gönderilen bir yazýda, Ayvalýk ve Cunda Adasý halkýnýn “celp ve iskân” edildiði ifade ediliyordu. Yavaþ yavaþ Ayvalýk ve Cunda Adasý’na gelerek yerleþen Rum halkýna daha sonra zeytinlik verildi. Rum halkýnýn geriye dönmeleri 1832 ile 1840 yýllarý arasýnda tamamlandý. Bu karýþýklýk yýllarýnda Ayvalýk oldukça tahrip olmuþtu. Ayvalýk’ýn yeniden canlanmasýyla kiliseler ve önemli yapýlarýn tümü, 19. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda yapýlmýþtý. Ayvalýk Ayazmasý da yine bu zamanda yenilendi.
1890 Ayazmasýnýn havuzunun basamaklarýnýn dokuz adet oluþu da Yortu’nun dokuz gün oluþuyla benzerlik gösteriyormuþ.
Kutsal hastane yeniden kuruldu
Ayvalýk tahribatýndan sonra 1832-1840 yýllarý arasýnda, Rumlarýn yeniden Ayvalýk’a dönmesinden sonra “Kutsal Hastane” yeniden kurulmuþ. Bu hastanenin maddi açýdan desteklenmesi için büyük bir Enneaýmera diye anýlan “Dokuz Günlük Yortu” 23 Aðustos 1840’ta baþlatýlmýþ. Bu “Dokuz Günlük Yortu” Meryem Ana’nýn ölümünün yorumlandýðý bir yortuymuþ. 15 Aðustos’ta Meryem Ana’nýn öldüðü gün (Koimesis) baþlayýp, dokuz gün sürüyormuþ. 23 Aðustos’ta da büyük bir bayramla kutlanýyormuþ. 1890 Ayazmasýnýn havuzunun basamaklarýnýn dokuz adet oluþu da Yortu’nun dokuz gün oluþuyla benzerlik gösteriyormuþ. Bütün bu yortunun gelirleri hastaneye kalýyormuþ. Bu kutlamalar Hagios Haralampos Kilisesi’nde yapýlýyormuþ, Panagia Phaneromeni Ayazmasý için de önemliymiþ. Burada da dualar ediliyormuþ. Panagia Phaneromeni Ayazmasý için iki önemli gün varmýþ. Birincisi bu ayazmanýn kuruluþuna neden olan ikonanýn bulunduðu gün olan 28 Haziran 1852 tarihi, diðeri ise 23 Aðustos’ta yapýlan “Enneaýmera Yortusu”ymuþ.
Tarihsel ve dinsel olay sayýlmýþ
Panagia Phaneromeni’nin 28 Haziran 1852’de ikonasýnýn bulunmasý, bölgede çok büyük bir olay olmuþ.Çevre ve bölge sakinleri için bu buluþ, büyük bir tarihsel ve dinsel olay sayýlmýþ, inancý canlandýrmýþ. Gerçekleþen mucizeler, Meryem’in varlýðýný ve korunduðunu kanýtlayan bir tanrýsal iþaret olarak deðerlendirilmiþ. Halk bu ikonanýn bulunduðu günden itibaren cesaretini yeniden kazanmýþ. Toprak ekilmiþ, zeytinlikler ve asmalýklar da büyük ölçüde iþlenmiþ. Zeytinyaðý atölyeleri ve fabrikalarý kurulmuþ. Gemiler yaptýrýlmýþ ve bütün bunlara Phaneromeni’nin öncülük ettiðine inanýlmýþ. Böylelikle onlar için yeniden bir hayat baþlamýþ. Bu zenginliðin sonunda kentte çok büyük imar hareketleri görülüyor. Nitekim bugün ayakta kalan bütün bu yapýlarýn bu tarihten sonra yapýlmýþ olduðunu görüyoruz. Panagia’nýn ikonasý, Ayazma’da deðil Hagios Haralampos Kilisesi’nde yer alýyormuþ. Hagios Haralampos’un rahipleri bu ikonayý alýp, Ayvalýk içinde ve dýþýnda tarlalarda ve birçok yerde onunla kutsama yapýyorlarmýþ. Bütün bu kutsama sýrasýnda toplanan baðýþlar, hastane gelirlerine kaydediliyormuþ. En büyük bayram ise 23 Aðustos’ta gerçekleþtiriliyormuþ. Bu bayram, yine Hagios Haralampos Kilisesi’nde ve bütün kiliselerde kutlanýyormuþ. Ayazma’da da yine büyük dualar yapýlýyormuþ.
16 yaþýndaki Ayvalýklý Evaggelini
Panagia Phaneromeni’nin ikonasý, 28 Haziran 1852’de bugün olduðu yerde, sahilden yaklaþýk 100 m uzaklýkta bulunan ve Saliokola (veya Saliokoula’nýn Bahçesi) denilen yerde bulunmuþ. Taþralý, içinde Tanrý sevgisi olan Ayvalýklý Evaggelini isimli 16 yaþlarýnda bir kýz çocuðunun 1851 yýlýnýn bir pazar günü görmüþ olduðu rüyanýn sonucunda ikonanýn bulunmasý için, sözkonusu alanda uzun süre kazýlar yapýlmýþ. Kazýlar sonucunda Meryem Ana’nýn ikonasý ve kutsal su ortaya çýkarýlmýþ. Daha sonra “Kassiani” ismiyle rahibe olan bu kýz çocuðunun yüzyýlýn sonuna kadar yaþamýþ olduðuna inanýlýyor.
Ýkona, Hagios Haralampos Kilisesi’nde tutuluyormuþ
Ýkona’nýn bulunduðu tarih olan 1852’den Rumlar’ýn bölgeden gittiði 1922 tarihine kadar bu Ayazma, Ayvalýk ve çevre bölgelerdeki en büyük tapýnma alaný ve dini merkez olmuþ. Ýkona, o zamanýn halkýnýn anlatýmlarýna göre ve kaynaklarda ifade edildiði üzere gümüþ veya altýn kaplamalý, küçük boyutta ve ahþaptan yapýlmýþ çekmeceli bir çerçeveye sahip. Bu ikona, daha çok Hagios Haralampos Kilisesi’nde tutuluyormuþ ve hem Ayazma’yý hem de evleri, tarlalarý kutsamak için sürekli olarak gezdiriliyormuþ.1876 yýlýnda basýlan ayin kitabýnýn üzerindeki gravürde Meryem Ana, sað elinde khiton giyimli ve ayakta duran Ýsa’yý tutuyor. Ýsa, sað elini öne uzatmýþ ve üç parmaðý da kutsama pozisyonunda. Sol eliyle ise Meryem Ana’nýn göðsünün önündeki yer küreyi tutuyor. Meryem Ana, sað eliyle Ýsa’ya sarýlmakta ve sol eliyle de ayaklarýný tutuyor olarak görülmekte.
2011 yýlýnda Balýkesir Müzesi’nin Prof. Dr. Ömer Özyiðit danýþmanlýðýnda Ayazma'da yaptýðý kazýlar sonucunda 1867 ve 1890 ayazmalarýnýn havuzlarý bulunmuþ. Prof. Dr. Ömer Özyiðit ve ekibi, yapýnýn rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini hazýrlamýþ. Proje, Bursa Anýtlar Kurulu’nca bir yýl sonra 2012’de onaylanmýþ. Restorasyon için gerekli maddi destek Ayvalýk Belediyesi önderliðinde 2016 senesinde saðlanmýþ. Ýki Ayvalýklý kuzen olan Muhtar Kent ve Þerif Kaynar'ýn önderliðinde ve Ayvalýk’a inanmýþ kiþilerin de destekleriyle proje finanse edilmiþ ve Ayazma herkesin ziyaretine açýlmýþ.
Ayvalýk Ayazmasý Dernek Binasý
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Ayvalýk denilince pek çok kimsenin aklýna ilk olarak Cunda geliyor olmalý. Ardýndan Sarýmsaklý’nýn muhteþem plajlarý, adalarý, koylarý ve de papalinasý geliyor. Ama kentin eski sokaklarýnda dolaþmaya baþladýðýnýzda görüyorsunuz ki her karýþýndan tarih fýþkýrýyor. Her kapýnýn, pencerenin, taþýn altýndan bir öykü çýkýyor Ayvalýk’ta. Dokunduðunuz duvar, baktýðýnýz baca, uzandýðýnýz her pencere anýlarla dolu, anýlarla yüklü. Zar taþla kaplý daracýk sokaklarý, Rumlardan kalan yapýlar, kiliseden bozma camiler, ayakta kalanlar, yýkýlýp gidenler, yýkýlmamak için direnenler. Kýrmýzý kiremitli çatýlar, sardunya süslü pencereler, kedileriyle ünlü mekanlar, köpeklere sevdalý sokaklar, dost canlýsý insanlar…
Bu bölgeye Macaron da deniliyor
Barbaros Caddesi, Macaron da denilen bölgede yer alýyor. Turizm sezonunda iðne atsan yere düþmez sözüne uygun, renkli mi renkli, cývýl cývýl, esnafýyla, halkýyla, tatlýsýyla, tuzlusuyla, butik otelleriyle, butik lokantalarýyla, rengarenk kapýlarýyla misafirlerini karþýlýyor. Bu cadde üzerinde bulunan eski görkemli bir yapý Ayvalýk Ayazmasý. Dönemin belediye baþkanýnýn giriþimleriyle ayaða kaldýrýlmýþ, çok özel bir bina. Size mimari yapýsýyla, bulunduðu sokaða güç katan heybetli havasýyla, sütunlarýyla, vitray süslü camlarýyla, yirmi dört saat akan suyuyla, büyülü ortamýyla Ayvalýk Ayazmasý’ný anlatmak istiyorum.
Rüya ile baþlayan kazý
“Panagia Phaneromeni Ayazmasý” heybetiyle bir dönem kent içindeki en ünlü ve en önemli dini yapýsýymýþ, daha sonraki yýllarda, çeþitli afetlerle yok olup gitmiþ. Panagia’nýn ikonasý bir rüyanýn sonrasýnda yapýlan bir kazý ile 28 Haziran 1852 yýlýnda bulunmuþ. Bulunan bu alana, 1867 yýlýnda Khioslu (Sakýz Adasý) kaptan Mihalis Papazis’in harcamalarýyla bir ayazma yapýlmýþ. Yaklaþýk kýrk yýl sonra, 1890’da ayazma bozularak üzerine daha büyük bir ayazma inþa edilmiþ. Ayazma kentin dini yaþantýsýnda 1920 yýlýna kadar egemen olmuþ. Kurtuluþ Savaþý ve ardýndan gelen mübadeleyle bölgede sadece Türklerin kalmasýnýn ardýndan etkinliðini tamamen yitirmiþ.
Ayazma’nýn baþýna gelenler
Þimdi biraz geçmiþ yýllara dönelim, Ayazma’nýn baþýna gelenleri, yaþananlarý ve bugüne kadar gelen tarihsel sürece bir bakalým. Yunanistan’ýn baðýmsýzlýðýyla sonuçlanan 1821 “Mora Ayaklanmasý” Batý Anadolu kýyýlarýna da sýçradý. Bunun sonucunda Ayvalýk ve Cunda Adasý Rumlarý da isyancýlarla birleþerek 1821 yýlýnýn Mayýs ayýnda saldýrýya geçti. Halkýn büyük bir bölümü Ayvalýk’ý terk ederek adalara sýðýndý. Mora Ýhtilâli henüz bitmeden Ýstanbul’da padiþah, daðýlmýþ olan Ayvalýk Rum halkýnýn eski yerlerine dönmeleri konusunda ýlýmlý davrandý. Ayvalýk halkýnýn affedilmesi, dönenlerin yerleþtirilmesi konusunda bir buyruk çýkarýldý. 18 Mayýs 1824 tarihinde Midilli muhafýzý Mustafa Aða’dan Babýâli’ye gönderilen bir yazýda, Ayvalýk ve Cunda Adasý halkýnýn “celp ve iskân” edildiði ifade ediliyordu. Yavaþ yavaþ Ayvalýk ve Cunda Adasý’na gelerek yerleþen Rum halkýna daha sonra zeytinlik verildi. Rum halkýnýn geriye dönmeleri 1832 ile 1840 yýllarý arasýnda tamamlandý. Bu karýþýklýk yýllarýnda Ayvalýk oldukça tahrip olmuþtu. Ayvalýk’ýn yeniden canlanmasýyla kiliseler ve önemli yapýlarýn tümü, 19. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda yapýlmýþtý. Ayvalýk Ayazmasý da yine bu zamanda yenilendi.
1890 Ayazmasýnýn havuzunun basamaklarýnýn dokuz adet oluþu da Yortu’nun dokuz gün oluþuyla benzerlik gösteriyormuþ.
Kutsal hastane yeniden kuruldu
Ayvalýk tahribatýndan sonra 1832-1840 yýllarý arasýnda, Rumlarýn yeniden Ayvalýk’a dönmesinden sonra “Kutsal Hastane” yeniden kurulmuþ. Bu hastanenin maddi açýdan desteklenmesi için büyük bir Enneaýmera diye anýlan “Dokuz Günlük Yortu” 23 Aðustos 1840’ta baþlatýlmýþ. Bu “Dokuz Günlük Yortu” Meryem Ana’nýn ölümünün yorumlandýðý bir yortuymuþ. 15 Aðustos’ta Meryem Ana’nýn öldüðü gün (Koimesis) baþlayýp, dokuz gün sürüyormuþ. 23 Aðustos’ta da büyük bir bayramla kutlanýyormuþ. 1890 Ayazmasýnýn havuzunun basamaklarýnýn dokuz adet oluþu da Yortu’nun dokuz gün oluþuyla benzerlik gösteriyormuþ. Bütün bu yortunun gelirleri hastaneye kalýyormuþ. Bu kutlamalar Hagios Haralampos Kilisesi’nde yapýlýyormuþ, Panagia Phaneromeni Ayazmasý için de önemliymiþ. Burada da dualar ediliyormuþ. Panagia Phaneromeni Ayazmasý için iki önemli gün varmýþ. Birincisi bu ayazmanýn kuruluþuna neden olan ikonanýn bulunduðu gün olan 28 Haziran 1852 tarihi, diðeri ise 23 Aðustos’ta yapýlan “Enneaýmera Yortusu”ymuþ.
| Yolunuz düþerse mutlaka gidin, hem binanýn içinde hem de bahçesinde musluklardan akan buz gibi suyundan için, yüzünüzü yýkayýn. Rivayet odur ki, yüzünü yýkayanlar günahlarýndan arýnýrmýþ. |
Tarihsel ve dinsel olay sayýlmýþ
Panagia Phaneromeni’nin 28 Haziran 1852’de ikonasýnýn bulunmasý, bölgede çok büyük bir olay olmuþ.Çevre ve bölge sakinleri için bu buluþ, büyük bir tarihsel ve dinsel olay sayýlmýþ, inancý canlandýrmýþ. Gerçekleþen mucizeler, Meryem’in varlýðýný ve korunduðunu kanýtlayan bir tanrýsal iþaret olarak deðerlendirilmiþ. Halk bu ikonanýn bulunduðu günden itibaren cesaretini yeniden kazanmýþ. Toprak ekilmiþ, zeytinlikler ve asmalýklar da büyük ölçüde iþlenmiþ. Zeytinyaðý atölyeleri ve fabrikalarý kurulmuþ. Gemiler yaptýrýlmýþ ve bütün bunlara Phaneromeni’nin öncülük ettiðine inanýlmýþ. Böylelikle onlar için yeniden bir hayat baþlamýþ. Bu zenginliðin sonunda kentte çok büyük imar hareketleri görülüyor. Nitekim bugün ayakta kalan bütün bu yapýlarýn bu tarihten sonra yapýlmýþ olduðunu görüyoruz. Panagia’nýn ikonasý, Ayazma’da deðil Hagios Haralampos Kilisesi’nde yer alýyormuþ. Hagios Haralampos’un rahipleri bu ikonayý alýp, Ayvalýk içinde ve dýþýnda tarlalarda ve birçok yerde onunla kutsama yapýyorlarmýþ. Bütün bu kutsama sýrasýnda toplanan baðýþlar, hastane gelirlerine kaydediliyormuþ. En büyük bayram ise 23 Aðustos’ta gerçekleþtiriliyormuþ. Bu bayram, yine Hagios Haralampos Kilisesi’nde ve bütün kiliselerde kutlanýyormuþ. Ayazma’da da yine büyük dualar yapýlýyormuþ.
16 yaþýndaki Ayvalýklý Evaggelini
Panagia Phaneromeni’nin ikonasý, 28 Haziran 1852’de bugün olduðu yerde, sahilden yaklaþýk 100 m uzaklýkta bulunan ve Saliokola (veya Saliokoula’nýn Bahçesi) denilen yerde bulunmuþ. Taþralý, içinde Tanrý sevgisi olan Ayvalýklý Evaggelini isimli 16 yaþlarýnda bir kýz çocuðunun 1851 yýlýnýn bir pazar günü görmüþ olduðu rüyanýn sonucunda ikonanýn bulunmasý için, sözkonusu alanda uzun süre kazýlar yapýlmýþ. Kazýlar sonucunda Meryem Ana’nýn ikonasý ve kutsal su ortaya çýkarýlmýþ. Daha sonra “Kassiani” ismiyle rahibe olan bu kýz çocuðunun yüzyýlýn sonuna kadar yaþamýþ olduðuna inanýlýyor.
Ýkona, Hagios Haralampos Kilisesi’nde tutuluyormuþ
Ýkona’nýn bulunduðu tarih olan 1852’den Rumlar’ýn bölgeden gittiði 1922 tarihine kadar bu Ayazma, Ayvalýk ve çevre bölgelerdeki en büyük tapýnma alaný ve dini merkez olmuþ. Ýkona, o zamanýn halkýnýn anlatýmlarýna göre ve kaynaklarda ifade edildiði üzere gümüþ veya altýn kaplamalý, küçük boyutta ve ahþaptan yapýlmýþ çekmeceli bir çerçeveye sahip. Bu ikona, daha çok Hagios Haralampos Kilisesi’nde tutuluyormuþ ve hem Ayazma’yý hem de evleri, tarlalarý kutsamak için sürekli olarak gezdiriliyormuþ.1876 yýlýnda basýlan ayin kitabýnýn üzerindeki gravürde Meryem Ana, sað elinde khiton giyimli ve ayakta duran Ýsa’yý tutuyor. Ýsa, sað elini öne uzatmýþ ve üç parmaðý da kutsama pozisyonunda. Sol eliyle ise Meryem Ana’nýn göðsünün önündeki yer küreyi tutuyor. Meryem Ana, sað eliyle Ýsa’ya sarýlmakta ve sol eliyle de ayaklarýný tutuyor olarak görülmekte.
2011 yýlýnda Balýkesir Müzesi’nin Prof. Dr. Ömer Özyiðit danýþmanlýðýnda Ayazma'da yaptýðý kazýlar sonucunda 1867 ve 1890 ayazmalarýnýn havuzlarý bulunmuþ. Prof. Dr. Ömer Özyiðit ve ekibi, yapýnýn rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini hazýrlamýþ. Proje, Bursa Anýtlar Kurulu’nca bir yýl sonra 2012’de onaylanmýþ. Restorasyon için gerekli maddi destek Ayvalýk Belediyesi önderliðinde 2016 senesinde saðlanmýþ. Ýki Ayvalýklý kuzen olan Muhtar Kent ve Þerif Kaynar'ýn önderliðinde ve Ayvalýk’a inanmýþ kiþilerin de destekleriyle proje finanse edilmiþ ve Ayazma herkesin ziyaretine açýlmýþ.
| Panagia, Ortodokslarca Meryem Ana’ya verilen isim. Bizans ve Ortodoks ikonografisinde kiliselerdeki Meryem betimlerine ve ikonalarýna da Panagia denilir. Phaneromeni ise canlanan, yeniden ortaya çýkan, görünen anlamýndadýr. Yani Meryem Ana’nýn bir sýfatýdýr. Ýsminden de anlaþýlacaðý üzere bu yapý, Meryem Ana için yapýlmýþtý. |
Ayvalýk Ayazmasý Dernek Binasý
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...