Sebahattin Karaca
AÝOLLERDEN OSMANLILARA FOÇA (PHOKAÝA) TARÝHÇESÝ
Arkeologlardan Felix Sartiaux, Ekrem Akurgal ve Ömer Özyiðit’in farklý zamanlarda yapmýþ olduklarý kazý çalýþmalarý sýrasýnda elde edilen bulgular ve son dönemlerde ise Çandede’nin eteklerinde bulunan el yapýmý erken Tunç Çaðýna ait seramikler “Foça’nýn Kuruluþ Tarihini” M.Ö 3000 yýl geriye götürse de en yaygýn bilinen ve yazýlan tarihi ile Foça, Yunanistan’ýn orta kesiminde yaþayan Aioller tarafýndan kurulmuþtur.
AÝOLLER
Ana yurtlarýnda yaþamlarýný tarým ve hayvancýlýkla sürdüren Aioller M.Ö. 11.yüzyýl’da kuzeyden gelen Dor’larýn baskýsýyla göç etmek zorunda kaldýlar. Atina krallarýnýn yardýmýyla Ýzmir’in kuzey kesimlerini yurt edindiler. Baþkentleri Aliaða hudutlarý içinde kalan Antik Kyme kentiydi. Phokaia (Foça), Aiollerin on iki kenti arasýnda en son kurulanýydý. Aioller týpký ana yurtlarýnda olduðu gibi Foça’da da tarým ve hayvancýlýk yaparak yaþamlarýný sürdürebilmek için arazinin uygunluðundan dolayý þehirlerini Büyükdeniz cývarýnda kurdular.
Dorlar ise; Yunanistan’ýn orta kesimlerine yerleþmekle yetinmediler. Zaman içinde daha da güneye indiler. Yunanistan’ýn kýyý kentlerinde yaþayan; balýkçýlýk, gemi yapýmý ve ticaret ile uðraþan Ýyonlarý da yurtlarýndan ettiler.
Aioller kuzey, Ýyonlar güney Ege’yi yurt tuttular.
ÝYONLAR
Ýzmir’in (Smyrna) güneyinden baþlayarak Milet’e kadar birçok þehir kuran Ýyonlar, içinde birkaç doðal limaný olan Foça’yý gördükten sonra “Asýl buraya yerleþmeliymiþiz. Gittiðimiz ve kurduðumuz her þehirde bin bir güçlükle limanlar yaptýk. Oysa Foça’da birbirinden güzel, çok sayýda doðal liman var” dediler. Baþkent Kyme’ye gittiler. Yönetim ile görüþtüler. Foça’nýn o zamanlar ada olan bugünkü Kale içi bölgesine yerleþim izni aldýlar. Bu yerleþim zaman içinde Foça’nýn bir Ýyon kenti olmasýna yol açtý.
Ýyonlar, dünyanýn baþka yerlerinde yapýlan geniþ ve tombul yelkenlilerin aksine mühendislik harikasý olan ince, uzun, beþ yüz kiþi taþýyabilen elli kürekli ticari gemiler yapýyor ve bu gemilerle uzak mesafelere yolculuða çýkýyorlardý. Ticari zekâlarý ve denizcilikteki baþarýlarý sayesinde önce Miletli Ýyonlarla birlikte Nil deltasýnda Naukrakis; ardýndan Karadeniz’de Samsun (Amisos) (MÖ.650 yýlýnda) kolonilerini kurdular. Kültür ve sanat alanýnda da geliþen Foçalý Ýyonlar, edindikleri tecrübe ve cesaret ile MÖ 654 yýlýnda bu kez (Miletliler dahil) hiç kimseyle ortaklýk yapmadan Lapseki’yi (Lampsakos) kolonisini oluþturdular.
Takip eden yýllar onlarý Akdeniz kýyýlarýna yönlendirdi. Kurduklarý Thurion, Mithymna (Molivos), Malaga, Nis, Alalia gibi irili ufaklý yirmiden fazla koloni içinde Marsilya en önemlilerinden biri oldu.
Kurduklarý kolonilerde ve Akdeniz’in diðer bazý kýyý kentlerinde ticaretlerini geliþtirmekle yetinmediler. Ayný zamanda bu kentlere kültür ve sanat aracýlýðý ile medeniyeti de yaydýlar.
Ýyonlar döneminde Foça, ekonomik, ticari ve kültürel açýdan dünyanýn en önde gelen þehirlerinden biri oldu. Dönemin en parlak þehirlerinden olan Semerkant ile boy ölçüþmeye baþladý. Foça’da felsefe, mimarlýk ve heykeltraþlýk ön sýralardaydý. Lade Deniz Savaþýný yöneten Komutan Dionysos, alanlarýnda dünyaca tanýnan heykeltraþ Telephanes ve mimar Thodoros da Foçalýydý.
Denizcilikte sýnýr tanýmayan Foçalýlar Adriyatik denizi, Ýtalya kýyýlarý ve Korsika üzerinden Endülüs’teki Tartessos’a kadar uzandýlar. Burada Kral Arganthonios’un sevgi ve güvenini kazandýlar. Kral Arganthonios Foçalý Ýyonlara Foça’yý terk ederek kendi ülkesine yerleþmeyi teklif etti. Teklifini kabul etmeyen Foçalýlara büyük miktarda para vererek, Pers tehdidinden korunmalarý için sur duvarlarýný saðlamlaþtýrmalarýný ve yükseltmelerini istedi. Kral Arganthonios’tan gelen destekle Foça sur duvarlarý saðlamlaþtýrýldý, yükseltildi ve geniþletildi.
PERSLER
Lidya Kralý Alyattes’in MÖ 600’lerde Smyrna’yý yýkmasýnýn ardýndan Ege’de ticari ve ekonomik üstünlük Foça’ya geçti. Deðerlerine deðer katarak daha da güçlenen Foça, refah düzeyiyle altýn çaðýný yaþadý. Üzerinde Fok, Herakles, Zeus, Griffon gibi figürlerin olduðu kendi elektron sikkelerini bastýran nadir kentlerden biri oldu. Foçalýlarýn güçlü parasý Ýzmir’in güneyindeki Ýyon kentlerinden olan Klazomenai, Kolophon, Teos, Lebedos, Erythrai’de, kurduklarý kolonilerde, Phokaia’nýn kuzeyinde bulunan Aiol kentleri Kyme, Myrina, Pitane’nin (Çandarlý) ve Midilli Adasýnda da geçerli ve kullanýlýr oldu.
Foça’da (Phokaia) her þeyin güllük gülistanlýk olduðu bir dönem yaþýyordu.
Pers Kralý Kyros MÖ 546 yýlýnda, daha önce kendisine saldýrý düzenleyen Lidya Kralý Kroýsos’u tahtýndan indirmek ve topraklarýný ele geçirmek için Kýzýlýrmak’ýn öteki yakasýndan yola çýktý. Güçlü ordusuyla Sardes’i ele geçirerek Lidya’yý topraklarýna kattý. Persler, baþta Milet olmak üzere Ýyon kentlerine deniz ticarinde kýsýtlamalar ve aðýr vergilerle baský uygulamaya baþladý.
Ýyon kentleri duruma isyan ettiler. Lade adasý açýklarýnda yapýlacak bir deniz savaþý için Ýyonlar Perslere karþý güçlerini birleþtirdiler. Foçalý Ýyonlar da birkaç gemi göndererek savaþa destek verdiler. Ýyon güçlerinin baþýna komutan olarak Foçalý Amiral Dionysos getirildi. Ancak Sisam adasýndan gelen Ýyon birlikleri daha savaþ baþlamadan geri çekilince, bu durum Ýyon birliklerinin dengesinin bozulmasýna yol açtý. Zayýflayan Ýyon birliði savaþý kaybetti.
Pers Kralý, bu kez Ýyonlarýn yanýnda yer alarak Lade Savaþýna destek veren Foçalýlarý cezalandýrmak ve Phokaia’yý topraklarýný katmak üzere Harpagos komutanlýðýnda bir ordu gönderdi. Persler Foça kapýlarýna dayandýðýnda kenti çevreleyen surlar karþýsýnda þaþýrdýlar. Harpagos, Foçalýlarýn teslim olmalarý halinde þehri yakýp yýkmayacaðýný söyledi. Foçalýlar düþünmek ve karar vermek için bir gün süre istediler. Özgürlük ve baðýmsýzlýklarýna düþkün Foçalýlar, aldýklarý bir günlük sürenin gecesinde gizlice, ince, uzun ve hýzlý gemilerine bindiler. Þafak sökmeden, sessizce hareket ettiler. Limandan dýþarý çýktýklarý noktada, en büyük gemiden denize bir kýlýç attýlar. Geminin pruvasýnda bulunan, diriliði ve erken uyanýþý sembolize eden Gal Horozu’na hitaben “Bu kýlýç su yüzüne çýktýðýnda sevgili vatanýmýza geri döneceðiz” dediler ve Foça’dan ayrýldýlar.
Pers Komutaný Harpagos, tedbiren gece boyu sur duvarlarýnýn kenarýna topraktan höyükler, tepecikler yaptýrdý. Sabah oldu. Süre doldu. Foçalýlardan ses çýkmadý. Komutan ordusuyla tepecikleri aþarak surlarýn içine girdiðinde bomboþ bir þehir ile karþýlaþtý. (MÖ.546)
Ayrýlan Foçalýlardan bir bölümü bir süre sonra ve bir gece yarýsý geri döndü. Athena tapýnaðý civarýnda nöbet tutan Pers askerleriyle çatýþtýlar. Nöbetçileri öldürdüler ama istedikleri sonucu alamayacaklarýný anlayýnca gemileriyle Foça’dan ebediyen uzaklaþtýlar.
Gün aðardýðýnda Pers komutaný ölen askerlerini görünce þaþkýna döndü. Çok sinirlendi. Foçalýlara inançlarý üzerinden acý vermek için Athena tapýnaðýný yýktýrdý.
Perslerden günümüze kalan en önemli eser; Foça-Ýzmir karayolu üzerindeki, büyük bir kayaya oyularak yapýlmýþ Pers Anýt Mezarýdýr. Bu mezarý Pers Kralý Kroýsos, Lidya’da kendisiyle birlikte savaþýrken ölen Susa Kralý Abradatas ile onun, ölümünün ardýndan intihar eden karýsý Panthea için yaptýrdý.
BÜYÜK ÝSKENDER
Uðradýðý suikastle hayatýný kaybeden Makedon Kral II. Philip’in ardýndan koltuðuna oðlu Büyük Ýskender oturdu. Ýskender; kýsa sürede Anadolu topraklarýný ele geçirerek Perslerin egemenliðine son verdi. Hindistan’a kadar ilerleyen Büyük Ýskender, dönüþ yolunda Babil’de hastalanarak 32 yaþýnda öldü. MÖ.323
Büyük Ýskender’in ardýndan Foça, Bergama Krallýðýnýn yönetimine girdi. Sýnýrlarýný Antalya’ya kadar büyüten Bergama Kralý lll. Attolos, ölümünden sonra topraklarýnýn Roma imparatorluðuna baðlanmasýný vasiyet etti. Attolos ölünce, yeðeni Aristonikos diðer adýyla III. Eumens vasiyetini kabul etmedi. Aðýrlýklý olarak kölelerden oluþan güçleriyle Romalýlara karþý savaþtý. Aristonikos’un ordusu savaþta yenik düþünce Bergama ile birlikte Foça’da Roma Ýmparatorluðunun topraklarýna katýlmýþ oldu. Roma Cumhuriyetini yönetenler; savaþ sýrasýnda Aristonikos’a destek verdiði için, Foça’yý yakýp yýkmak istedi.
Ancak savaþlarda üstün baþarýlar elde etmiþ Romalý Komutan Pompeius’un yardýmlarý sayesinde cezalandýrýlmaktan kurtuldu ve özgürlüðünü koruyabildi.
Foça; bir süre sonra Ýstanbul’u baþkent yaparak Romalýlardan ayrýlan Bizanslýlarýn yönetimine girdi
Venedikliler ve Bizanslýlar 1082 yýlýnda bir anlaþma yaptý. Anlaþma akabinde Venedikliler, Foça’da bir ticaret kolonisi kurdu.
Anlaþmanýn üzerinden henüz dört yýl geçmemiþti ki, bu defa 1086 yýlýnda Bizanslýlarla iliþkisi bozulan Türkmen beyi Çaka Bey Ýzmir’i ve Foça’yý alarak topraklarýna kattý. 1092 ‘de ölen Çaka Beyin ardýndan Foça tekrar Bizans topraðý oldu.
Bu dönemde Cenevizli Manuela ve Benedetto Zacaria kardeþler, Foça’yý Bizans kralýndan kiralayarak, þap üretimini baþlattýlar. Þap üretimiyle beraber Foça, 1265’ten itibaren Ýyonlarýn dönemindeki parlak yýllarýna geri döndü. Þap daðýnda elli iþçiyle baþlayan þap üretimi ve ticareti ile Akdeniz’de yýldýzý parlayan Foça yakýnýndaki maden bölgesinde yaþayan nüfus kýsa sürede üç bini geçti. Burada 1307 yýlýnda “ FOGLÝA VECCHÝA” adý ile bugünkü Yeni Foça kurulmuþ oldu. Þap madenin yarattýðý refah ve zenginlik nedeniyle Foça ve Yeni Foça sayýsýz korsan saldýrýlarýna maruz kaldý. Orta Çað’da baþlayan sanayi ile kýymetlenen Foça þapý için, baþta Venedik ve Ceneviz olmak üzere Ýtalyan þehir devletleri birbiriyle savaþarak Akdeniz’de üstünlüðü ele geçirmeye çalýþtýlar.
OSMANLILAR
1454 yýlýnda Sakýz seferinde baþarýlý olamayan Katalan asýllý Yunus Paþa, padiþaha hediye ve ganimet götürebilmek için Yeni Foça’yý kuþatarak aldý. Osmanlý topraklarýna dahil etti. Bölgeden gelen ganimetler de vardý. Aradan geçen birkaç ayýn sonunda Fatih Sultan Mehmet’in emriyle gelen baþka bir donanma bu kez Foça’yý alarak Osmanlý Ýmparatorluðu topraklarý yaptý. Osmanlýlar; Fatih Camii ve Beþ kapýlar Kalesi’ni Foça’ya kazandýrdý. Sur Duvarlarýný onardý. 1880’lerde Büyükdeniz kýyýlarýna, kazýk çakma yöntemiyle eþi benzeri olmayan doðal ve büyük bir liman yapýldý. Tuz depolarý inþa edildi. Kayýtlara göre 1894 yýlýnda Foça Limaný’na farklý bandýralý 363 vapur ve 2 bin 706 yelkenli giriþ yaptý. Osmanlý döneminde Foça ekonomik açýdan bir kere daha eski parlak yýllarýna geri döndü.
26.02.2023
Beþ Kapýlar
Foça Surlarý
Aiol ve Ýyon kentleri
Aiolis - Aiolians
Harpagos
Herodot
M.Ö.11.-8.-yy-Anadoluda-Yunan-Kolonileri Aioller ve Ýyonyalýlar
Milet ve Lade
Orta Çað'da þap üretimi
Þap Daðý
Pers Anýt Mezarý
Büyük Ýskender
Fatih Cami
Fatih Sultan Mehmet-
Foça genel
Yunan Savaþ Gemileri
Antik dönem savaþ gemisi
Kaynaklar:
George BEAN
Ernst LANGLOTZ
Dêzsy
Prof Dr. Zeki ARIKAN
Dr. Erkan SERÇE
Arzu Yýlmaz ARSLANTÜRK KTÜ Arþ.Gör.
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
Arkeologlardan Felix Sartiaux, Ekrem Akurgal ve Ömer Özyiðit’in farklý zamanlarda yapmýþ olduklarý kazý çalýþmalarý sýrasýnda elde edilen bulgular ve son dönemlerde ise Çandede’nin eteklerinde bulunan el yapýmý erken Tunç Çaðýna ait seramikler “Foça’nýn Kuruluþ Tarihini” M.Ö 3000 yýl geriye götürse de en yaygýn bilinen ve yazýlan tarihi ile Foça, Yunanistan’ýn orta kesiminde yaþayan Aioller tarafýndan kurulmuþtur.
AÝOLLER
Ana yurtlarýnda yaþamlarýný tarým ve hayvancýlýkla sürdüren Aioller M.Ö. 11.yüzyýl’da kuzeyden gelen Dor’larýn baskýsýyla göç etmek zorunda kaldýlar. Atina krallarýnýn yardýmýyla Ýzmir’in kuzey kesimlerini yurt edindiler. Baþkentleri Aliaða hudutlarý içinde kalan Antik Kyme kentiydi. Phokaia (Foça), Aiollerin on iki kenti arasýnda en son kurulanýydý. Aioller týpký ana yurtlarýnda olduðu gibi Foça’da da tarým ve hayvancýlýk yaparak yaþamlarýný sürdürebilmek için arazinin uygunluðundan dolayý þehirlerini Büyükdeniz cývarýnda kurdular.
Dorlar ise; Yunanistan’ýn orta kesimlerine yerleþmekle yetinmediler. Zaman içinde daha da güneye indiler. Yunanistan’ýn kýyý kentlerinde yaþayan; balýkçýlýk, gemi yapýmý ve ticaret ile uðraþan Ýyonlarý da yurtlarýndan ettiler.
Aioller kuzey, Ýyonlar güney Ege’yi yurt tuttular.
ÝYONLAR
Ýzmir’in (Smyrna) güneyinden baþlayarak Milet’e kadar birçok þehir kuran Ýyonlar, içinde birkaç doðal limaný olan Foça’yý gördükten sonra “Asýl buraya yerleþmeliymiþiz. Gittiðimiz ve kurduðumuz her þehirde bin bir güçlükle limanlar yaptýk. Oysa Foça’da birbirinden güzel, çok sayýda doðal liman var” dediler. Baþkent Kyme’ye gittiler. Yönetim ile görüþtüler. Foça’nýn o zamanlar ada olan bugünkü Kale içi bölgesine yerleþim izni aldýlar. Bu yerleþim zaman içinde Foça’nýn bir Ýyon kenti olmasýna yol açtý.
Ýyonlar, dünyanýn baþka yerlerinde yapýlan geniþ ve tombul yelkenlilerin aksine mühendislik harikasý olan ince, uzun, beþ yüz kiþi taþýyabilen elli kürekli ticari gemiler yapýyor ve bu gemilerle uzak mesafelere yolculuða çýkýyorlardý. Ticari zekâlarý ve denizcilikteki baþarýlarý sayesinde önce Miletli Ýyonlarla birlikte Nil deltasýnda Naukrakis; ardýndan Karadeniz’de Samsun (Amisos) (MÖ.650 yýlýnda) kolonilerini kurdular. Kültür ve sanat alanýnda da geliþen Foçalý Ýyonlar, edindikleri tecrübe ve cesaret ile MÖ 654 yýlýnda bu kez (Miletliler dahil) hiç kimseyle ortaklýk yapmadan Lapseki’yi (Lampsakos) kolonisini oluþturdular.
Takip eden yýllar onlarý Akdeniz kýyýlarýna yönlendirdi. Kurduklarý Thurion, Mithymna (Molivos), Malaga, Nis, Alalia gibi irili ufaklý yirmiden fazla koloni içinde Marsilya en önemlilerinden biri oldu.
Kurduklarý kolonilerde ve Akdeniz’in diðer bazý kýyý kentlerinde ticaretlerini geliþtirmekle yetinmediler. Ayný zamanda bu kentlere kültür ve sanat aracýlýðý ile medeniyeti de yaydýlar.
Ýyonlar döneminde Foça, ekonomik, ticari ve kültürel açýdan dünyanýn en önde gelen þehirlerinden biri oldu. Dönemin en parlak þehirlerinden olan Semerkant ile boy ölçüþmeye baþladý. Foça’da felsefe, mimarlýk ve heykeltraþlýk ön sýralardaydý. Lade Deniz Savaþýný yöneten Komutan Dionysos, alanlarýnda dünyaca tanýnan heykeltraþ Telephanes ve mimar Thodoros da Foçalýydý.
Denizcilikte sýnýr tanýmayan Foçalýlar Adriyatik denizi, Ýtalya kýyýlarý ve Korsika üzerinden Endülüs’teki Tartessos’a kadar uzandýlar. Burada Kral Arganthonios’un sevgi ve güvenini kazandýlar. Kral Arganthonios Foçalý Ýyonlara Foça’yý terk ederek kendi ülkesine yerleþmeyi teklif etti. Teklifini kabul etmeyen Foçalýlara büyük miktarda para vererek, Pers tehdidinden korunmalarý için sur duvarlarýný saðlamlaþtýrmalarýný ve yükseltmelerini istedi. Kral Arganthonios’tan gelen destekle Foça sur duvarlarý saðlamlaþtýrýldý, yükseltildi ve geniþletildi.
PERSLER
Lidya Kralý Alyattes’in MÖ 600’lerde Smyrna’yý yýkmasýnýn ardýndan Ege’de ticari ve ekonomik üstünlük Foça’ya geçti. Deðerlerine deðer katarak daha da güçlenen Foça, refah düzeyiyle altýn çaðýný yaþadý. Üzerinde Fok, Herakles, Zeus, Griffon gibi figürlerin olduðu kendi elektron sikkelerini bastýran nadir kentlerden biri oldu. Foçalýlarýn güçlü parasý Ýzmir’in güneyindeki Ýyon kentlerinden olan Klazomenai, Kolophon, Teos, Lebedos, Erythrai’de, kurduklarý kolonilerde, Phokaia’nýn kuzeyinde bulunan Aiol kentleri Kyme, Myrina, Pitane’nin (Çandarlý) ve Midilli Adasýnda da geçerli ve kullanýlýr oldu.
Foça’da (Phokaia) her þeyin güllük gülistanlýk olduðu bir dönem yaþýyordu.
Pers Kralý Kyros MÖ 546 yýlýnda, daha önce kendisine saldýrý düzenleyen Lidya Kralý Kroýsos’u tahtýndan indirmek ve topraklarýný ele geçirmek için Kýzýlýrmak’ýn öteki yakasýndan yola çýktý. Güçlü ordusuyla Sardes’i ele geçirerek Lidya’yý topraklarýna kattý. Persler, baþta Milet olmak üzere Ýyon kentlerine deniz ticarinde kýsýtlamalar ve aðýr vergilerle baský uygulamaya baþladý.
Ýyon kentleri duruma isyan ettiler. Lade adasý açýklarýnda yapýlacak bir deniz savaþý için Ýyonlar Perslere karþý güçlerini birleþtirdiler. Foçalý Ýyonlar da birkaç gemi göndererek savaþa destek verdiler. Ýyon güçlerinin baþýna komutan olarak Foçalý Amiral Dionysos getirildi. Ancak Sisam adasýndan gelen Ýyon birlikleri daha savaþ baþlamadan geri çekilince, bu durum Ýyon birliklerinin dengesinin bozulmasýna yol açtý. Zayýflayan Ýyon birliði savaþý kaybetti.
Pers Kralý, bu kez Ýyonlarýn yanýnda yer alarak Lade Savaþýna destek veren Foçalýlarý cezalandýrmak ve Phokaia’yý topraklarýný katmak üzere Harpagos komutanlýðýnda bir ordu gönderdi. Persler Foça kapýlarýna dayandýðýnda kenti çevreleyen surlar karþýsýnda þaþýrdýlar. Harpagos, Foçalýlarýn teslim olmalarý halinde þehri yakýp yýkmayacaðýný söyledi. Foçalýlar düþünmek ve karar vermek için bir gün süre istediler. Özgürlük ve baðýmsýzlýklarýna düþkün Foçalýlar, aldýklarý bir günlük sürenin gecesinde gizlice, ince, uzun ve hýzlý gemilerine bindiler. Þafak sökmeden, sessizce hareket ettiler. Limandan dýþarý çýktýklarý noktada, en büyük gemiden denize bir kýlýç attýlar. Geminin pruvasýnda bulunan, diriliði ve erken uyanýþý sembolize eden Gal Horozu’na hitaben “Bu kýlýç su yüzüne çýktýðýnda sevgili vatanýmýza geri döneceðiz” dediler ve Foça’dan ayrýldýlar.
Pers Komutaný Harpagos, tedbiren gece boyu sur duvarlarýnýn kenarýna topraktan höyükler, tepecikler yaptýrdý. Sabah oldu. Süre doldu. Foçalýlardan ses çýkmadý. Komutan ordusuyla tepecikleri aþarak surlarýn içine girdiðinde bomboþ bir þehir ile karþýlaþtý. (MÖ.546)
Ayrýlan Foçalýlardan bir bölümü bir süre sonra ve bir gece yarýsý geri döndü. Athena tapýnaðý civarýnda nöbet tutan Pers askerleriyle çatýþtýlar. Nöbetçileri öldürdüler ama istedikleri sonucu alamayacaklarýný anlayýnca gemileriyle Foça’dan ebediyen uzaklaþtýlar.
Gün aðardýðýnda Pers komutaný ölen askerlerini görünce þaþkýna döndü. Çok sinirlendi. Foçalýlara inançlarý üzerinden acý vermek için Athena tapýnaðýný yýktýrdý.
Perslerden günümüze kalan en önemli eser; Foça-Ýzmir karayolu üzerindeki, büyük bir kayaya oyularak yapýlmýþ Pers Anýt Mezarýdýr. Bu mezarý Pers Kralý Kroýsos, Lidya’da kendisiyle birlikte savaþýrken ölen Susa Kralý Abradatas ile onun, ölümünün ardýndan intihar eden karýsý Panthea için yaptýrdý.
BÜYÜK ÝSKENDER
Uðradýðý suikastle hayatýný kaybeden Makedon Kral II. Philip’in ardýndan koltuðuna oðlu Büyük Ýskender oturdu. Ýskender; kýsa sürede Anadolu topraklarýný ele geçirerek Perslerin egemenliðine son verdi. Hindistan’a kadar ilerleyen Büyük Ýskender, dönüþ yolunda Babil’de hastalanarak 32 yaþýnda öldü. MÖ.323
Büyük Ýskender’in ardýndan Foça, Bergama Krallýðýnýn yönetimine girdi. Sýnýrlarýný Antalya’ya kadar büyüten Bergama Kralý lll. Attolos, ölümünden sonra topraklarýnýn Roma imparatorluðuna baðlanmasýný vasiyet etti. Attolos ölünce, yeðeni Aristonikos diðer adýyla III. Eumens vasiyetini kabul etmedi. Aðýrlýklý olarak kölelerden oluþan güçleriyle Romalýlara karþý savaþtý. Aristonikos’un ordusu savaþta yenik düþünce Bergama ile birlikte Foça’da Roma Ýmparatorluðunun topraklarýna katýlmýþ oldu. Roma Cumhuriyetini yönetenler; savaþ sýrasýnda Aristonikos’a destek verdiði için, Foça’yý yakýp yýkmak istedi.
Ancak savaþlarda üstün baþarýlar elde etmiþ Romalý Komutan Pompeius’un yardýmlarý sayesinde cezalandýrýlmaktan kurtuldu ve özgürlüðünü koruyabildi.
Foça; bir süre sonra Ýstanbul’u baþkent yaparak Romalýlardan ayrýlan Bizanslýlarýn yönetimine girdi
Venedikliler ve Bizanslýlar 1082 yýlýnda bir anlaþma yaptý. Anlaþma akabinde Venedikliler, Foça’da bir ticaret kolonisi kurdu.
Anlaþmanýn üzerinden henüz dört yýl geçmemiþti ki, bu defa 1086 yýlýnda Bizanslýlarla iliþkisi bozulan Türkmen beyi Çaka Bey Ýzmir’i ve Foça’yý alarak topraklarýna kattý. 1092 ‘de ölen Çaka Beyin ardýndan Foça tekrar Bizans topraðý oldu.
Bu dönemde Cenevizli Manuela ve Benedetto Zacaria kardeþler, Foça’yý Bizans kralýndan kiralayarak, þap üretimini baþlattýlar. Þap üretimiyle beraber Foça, 1265’ten itibaren Ýyonlarýn dönemindeki parlak yýllarýna geri döndü. Þap daðýnda elli iþçiyle baþlayan þap üretimi ve ticareti ile Akdeniz’de yýldýzý parlayan Foça yakýnýndaki maden bölgesinde yaþayan nüfus kýsa sürede üç bini geçti. Burada 1307 yýlýnda “ FOGLÝA VECCHÝA” adý ile bugünkü Yeni Foça kurulmuþ oldu. Þap madenin yarattýðý refah ve zenginlik nedeniyle Foça ve Yeni Foça sayýsýz korsan saldýrýlarýna maruz kaldý. Orta Çað’da baþlayan sanayi ile kýymetlenen Foça þapý için, baþta Venedik ve Ceneviz olmak üzere Ýtalyan þehir devletleri birbiriyle savaþarak Akdeniz’de üstünlüðü ele geçirmeye çalýþtýlar.
OSMANLILAR
1454 yýlýnda Sakýz seferinde baþarýlý olamayan Katalan asýllý Yunus Paþa, padiþaha hediye ve ganimet götürebilmek için Yeni Foça’yý kuþatarak aldý. Osmanlý topraklarýna dahil etti. Bölgeden gelen ganimetler de vardý. Aradan geçen birkaç ayýn sonunda Fatih Sultan Mehmet’in emriyle gelen baþka bir donanma bu kez Foça’yý alarak Osmanlý Ýmparatorluðu topraklarý yaptý. Osmanlýlar; Fatih Camii ve Beþ kapýlar Kalesi’ni Foça’ya kazandýrdý. Sur Duvarlarýný onardý. 1880’lerde Büyükdeniz kýyýlarýna, kazýk çakma yöntemiyle eþi benzeri olmayan doðal ve büyük bir liman yapýldý. Tuz depolarý inþa edildi. Kayýtlara göre 1894 yýlýnda Foça Limaný’na farklý bandýralý 363 vapur ve 2 bin 706 yelkenli giriþ yaptý. Osmanlý döneminde Foça ekonomik açýdan bir kere daha eski parlak yýllarýna geri döndü.
26.02.2023
Beþ Kapýlar
Foça Surlarý
Aiol ve Ýyon kentleri
Aiolis - Aiolians
Harpagos
Herodot
M.Ö.11.-8.-yy-Anadoluda-Yunan-Kolonileri Aioller ve Ýyonyalýlar
Milet ve Lade
Orta Çað'da þap üretimi
Þap Daðý
Pers Anýt Mezarý
Büyük Ýskender
Fatih Cami
Fatih Sultan Mehmet-
Foça genel
Yunan Savaþ Gemileri
Antik dönem savaþ gemisi
Kaynaklar:
George BEAN
Ernst LANGLOTZ
Dêzsy
Prof Dr. Zeki ARIKAN
Dr. Erkan SERÇE
Arzu Yýlmaz ARSLANTÜRK KTÜ Arþ.Gör.
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...