Oðuz ÖZÜGÜL
Felsefe ve Ýnsan
Ýnsan sorunu, birçok yönden, dolaylý ya da dolaysýz, az ya da çok, bütün bilimleri, sanatýn bütün alanlarýný, hatta toplam kültür sistemini ilgilendiren bir sorun haline gelmiþtir.
Hiç abartmadan, geçen yüzyýlýn sonlarýnda insanlar için birçok bakýmdan yeni varoluþ ve geliþme koþullarýnýn meydana çýktýðýný söyleyebiliriz. Sözgelimi insanýn eskimiþ toplumsal örgütlenme biçimlerini, daha yetkin insancýl örgütlenme biçimiyle deðiþtirme denemesi gibi; ya da çalýþma yaþamýnda meydana gelen deðiþiklikler, örneðin bilimsel-teknik devrim sürecinde üretici güçlerin geliþmesinin koþulu ve temeli haline getiren bir noktaya ulaþmasý; insanýn doðal çevresiyle iliþkisinde birçok yönden yeni durumlarýn ortaya çýkmasý; insanýn varoluþ ve geliþme koþullarý ile biyo-sosyal bir varlýk olarak yaþamýndaki akýlcý ve ahlaksal öðelerin önemini arttýrmaya yönelik yeni olanaklarýn yakýn iliþkisi… vb. gibi.
Ýnsan kuþkusuz daha önceleri de bir dizi somut bilimin nesnesini oluþturuyordu. Örneðin antropoloji, biyoloji, fizyoloji, pedagoji, etik, týp vb. Bugünse doðabilimsel bilgiler sisteminde yaþlýlýk fizyolojisi ve morfolojisi, yüksek sinirsel faaliyetlerin tipolojisi, insan genetiði, somatoloji ve ergonomi, aksiyoloji, heuristik, sosyal ekoloji gibi yeni disiplinler ve akýmlar ortaya çýkýyor. Ayrýca sibernetik, enformasyon teorisi gibi teknik bilimler de insan sorununun araþtýrýlmasýna etkin bir þekilde katýlýyor.
Ýnsan sorununun araþtýrýlmasýnda felsefenin ve özgül bilimlerin iliþkisini, bilimci ve anti-bilimci olmak üzere iki karþýt görüþ tarzý etkiliyor. Bir yandan özgül bilimlerin elde ettiði baþarýlar, bu özgül bilimlerin de insanla ilgili felsefi sorunlarýn çözümüne katkýda bulunabileceðine dair pozitivist bir görüþün yaygýnlaþmasýna neden oluyor, öte yandansa anti-bilimciler bu alanda sadece “katýþýksýz” felsefi bilgi yöntemlerine izin veriyor ve bilimin sýnýrlýlýðýný vurgulayarak, onun “gerçek” insan doðasýna yabancý ve düþman olduðunu öne sürüyor. Oysa modern felsefi ve bilimsel araþtýrmalar, bu iki görüþ tarzýndan birinin mutlaklaþtýrýlmasýyla tek yanlý, yanlýþ bir insan imgesinin doðmasýna yol açacak bir tehlikenin baþ göstereceðini kanýtlýyor.
Ýnsan sorununa felsefi yaklaþým, insaný maddi-nesnel yaratýcý varlýk olarak niteleyen, varlýðýnýn nesnel biçimlerini (ekonomi, devlet, bilim, sanat, din) yaratan faaliyetlerinin ve doðasýnýn tüm yönleriyle araþtýrýlmasýný þart koþar. Felsefi yaklaþýmýn amacý, bu varoluþ biçimleriyle öznel insan faktörünün birbirine baðlýlýðýný, göreli baðýmsýz ama dönüþtürücü etkileri açýk gerçeklikler olarak insan yaratýcýlýðýnýn somut tarihsel ürünleri diye göstermektir. Araþtýrma sürecinde insanýn doðasý, yaratýcýlýðýnýn iþte bu dýþlanmýþ ürünleri halinde, sosyal ve kültürel eserlerinin somut biçimleri halinde belirir.
Bu nesnel-olanýn felsefi açýdan inceleniþi de ayný amacý güder: yani insanýn yaratýcý olanaklarýna, bu nesnel biçimlerin insani kaynaklarýna ve varoluþ temellerine tanýklýk eden faktörleri ve iþlevsel yanlarý ortaya çýkarmak. Buna uygun olarak felsefede insan sorunu, toplumsal geliþimine ve bireysel özelliklerine ait tüm öðelerin birliði içinde ve bunlarýn göz önüne alýnmasýyla anlaþýlabilir sadece.
Felsefi insan anlayýþý, demek ki ne biyolojik ne psikolojik ne de sosyolojik anlayýþla karýþtýrýlmalýdýr. Ýnsan felsefi çözümleme baðlamýnda, bir dizi sosyal-psikolojik özelliklere sahip ampirik bir birey, yaþam koþullarýnýn ve zamanýn dýþýnda var olan soyut bir tür olarak yer almaz. Felsefe insaný, türünün genel insani doðasý ve uyum içinde belirli tarihsel bir dönemde düþünen ve davranan toplumsal bir varlýk olarak ele alýr.
Bu anlamda felsefe, insanýn yeryüzündeki özel, geçici, özgül ve bu yüzden sýnýrlý, var olan ve tarihsel olarak geçici durumca belirlenen konumunu deðil, genel konumunu, somut durumdaki türe özgü varlýðýný yansýtan bir insan tasarýmý oluþturmaya çalýþýr. Felsefe, insanda tarihsel olarak geliþen türe özgü özelliðin anlaþýlmasý, kavranýlmasýdýr; yani bireylerin psikolojik, sosyal ve tarihsel özellikleriyle ve ampirik varoluþunun somut koþullarýyla sýnýrlý kalmayan, onu tüm insan türünün yetkili temsilcisi haline getiren her þeyin anlaþýlmasý, kavranýlmasýdýr.
Oðuz ÖZÜGÜL
oguzozugul@hotmail.com
Ýnsan sorunu, birçok yönden, dolaylý ya da dolaysýz, az ya da çok, bütün bilimleri, sanatýn bütün alanlarýný, hatta toplam kültür sistemini ilgilendiren bir sorun haline gelmiþtir.
Hiç abartmadan, geçen yüzyýlýn sonlarýnda insanlar için birçok bakýmdan yeni varoluþ ve geliþme koþullarýnýn meydana çýktýðýný söyleyebiliriz. Sözgelimi insanýn eskimiþ toplumsal örgütlenme biçimlerini, daha yetkin insancýl örgütlenme biçimiyle deðiþtirme denemesi gibi; ya da çalýþma yaþamýnda meydana gelen deðiþiklikler, örneðin bilimsel-teknik devrim sürecinde üretici güçlerin geliþmesinin koþulu ve temeli haline getiren bir noktaya ulaþmasý; insanýn doðal çevresiyle iliþkisinde birçok yönden yeni durumlarýn ortaya çýkmasý; insanýn varoluþ ve geliþme koþullarý ile biyo-sosyal bir varlýk olarak yaþamýndaki akýlcý ve ahlaksal öðelerin önemini arttýrmaya yönelik yeni olanaklarýn yakýn iliþkisi… vb. gibi.
Ýnsan kuþkusuz daha önceleri de bir dizi somut bilimin nesnesini oluþturuyordu. Örneðin antropoloji, biyoloji, fizyoloji, pedagoji, etik, týp vb. Bugünse doðabilimsel bilgiler sisteminde yaþlýlýk fizyolojisi ve morfolojisi, yüksek sinirsel faaliyetlerin tipolojisi, insan genetiði, somatoloji ve ergonomi, aksiyoloji, heuristik, sosyal ekoloji gibi yeni disiplinler ve akýmlar ortaya çýkýyor. Ayrýca sibernetik, enformasyon teorisi gibi teknik bilimler de insan sorununun araþtýrýlmasýna etkin bir þekilde katýlýyor.
Ýnsan sorununun araþtýrýlmasýnda felsefenin ve özgül bilimlerin iliþkisini, bilimci ve anti-bilimci olmak üzere iki karþýt görüþ tarzý etkiliyor. Bir yandan özgül bilimlerin elde ettiði baþarýlar, bu özgül bilimlerin de insanla ilgili felsefi sorunlarýn çözümüne katkýda bulunabileceðine dair pozitivist bir görüþün yaygýnlaþmasýna neden oluyor, öte yandansa anti-bilimciler bu alanda sadece “katýþýksýz” felsefi bilgi yöntemlerine izin veriyor ve bilimin sýnýrlýlýðýný vurgulayarak, onun “gerçek” insan doðasýna yabancý ve düþman olduðunu öne sürüyor. Oysa modern felsefi ve bilimsel araþtýrmalar, bu iki görüþ tarzýndan birinin mutlaklaþtýrýlmasýyla tek yanlý, yanlýþ bir insan imgesinin doðmasýna yol açacak bir tehlikenin baþ göstereceðini kanýtlýyor.
Ýnsan sorununa felsefi yaklaþým, insaný maddi-nesnel yaratýcý varlýk olarak niteleyen, varlýðýnýn nesnel biçimlerini (ekonomi, devlet, bilim, sanat, din) yaratan faaliyetlerinin ve doðasýnýn tüm yönleriyle araþtýrýlmasýný þart koþar. Felsefi yaklaþýmýn amacý, bu varoluþ biçimleriyle öznel insan faktörünün birbirine baðlýlýðýný, göreli baðýmsýz ama dönüþtürücü etkileri açýk gerçeklikler olarak insan yaratýcýlýðýnýn somut tarihsel ürünleri diye göstermektir. Araþtýrma sürecinde insanýn doðasý, yaratýcýlýðýnýn iþte bu dýþlanmýþ ürünleri halinde, sosyal ve kültürel eserlerinin somut biçimleri halinde belirir.
Bu nesnel-olanýn felsefi açýdan inceleniþi de ayný amacý güder: yani insanýn yaratýcý olanaklarýna, bu nesnel biçimlerin insani kaynaklarýna ve varoluþ temellerine tanýklýk eden faktörleri ve iþlevsel yanlarý ortaya çýkarmak. Buna uygun olarak felsefede insan sorunu, toplumsal geliþimine ve bireysel özelliklerine ait tüm öðelerin birliði içinde ve bunlarýn göz önüne alýnmasýyla anlaþýlabilir sadece.
Felsefi insan anlayýþý, demek ki ne biyolojik ne psikolojik ne de sosyolojik anlayýþla karýþtýrýlmalýdýr. Ýnsan felsefi çözümleme baðlamýnda, bir dizi sosyal-psikolojik özelliklere sahip ampirik bir birey, yaþam koþullarýnýn ve zamanýn dýþýnda var olan soyut bir tür olarak yer almaz. Felsefe insaný, türünün genel insani doðasý ve uyum içinde belirli tarihsel bir dönemde düþünen ve davranan toplumsal bir varlýk olarak ele alýr.
Bu anlamda felsefe, insanýn yeryüzündeki özel, geçici, özgül ve bu yüzden sýnýrlý, var olan ve tarihsel olarak geçici durumca belirlenen konumunu deðil, genel konumunu, somut durumdaki türe özgü varlýðýný yansýtan bir insan tasarýmý oluþturmaya çalýþýr. Felsefe, insanda tarihsel olarak geliþen türe özgü özelliðin anlaþýlmasý, kavranýlmasýdýr; yani bireylerin psikolojik, sosyal ve tarihsel özellikleriyle ve ampirik varoluþunun somut koþullarýyla sýnýrlý kalmayan, onu tüm insan türünün yetkili temsilcisi haline getiren her þeyin anlaþýlmasý, kavranýlmasýdýr.
Oðuz ÖZÜGÜL
oguzozugul@hotmail.com
"Oðuz ÖZÜGÜL" bütün yazýlarý için týklayýn...