Tayfun ÖZKAYA
TANDIRIN ÝÇÝNE DÜÞÜP YANAN KADINLAR DA VAR
Midyat’ta tandýr topraðý almak için açýlan bir çukura giren vatandaþlarýmýzdan altýsýnýn çöken toprak kitlesi altýnda canlarýný kaybettiklerini acý ile öðrendik.
Tandýr denilince herkesin aklýna tandýrda yapýlan lezzetli ekmekler ve yemekler geliyor. Ancak bu tandýr iþi bu kadar masum deðil. Tandýr baþýnda çalýþan köylü kadýnlarýný hemen hemen kimse dinlemediði için sorunlarý da pek bilinmiyor.
Tandýr yere çukur kazýlarak yapýlan bir çeþit fýrýn. Hindistan, Türkiye, Ýran, Afganistan, Ermenistan, Özbekistan, Pakistan, Kafkaslar, Balkanlar, Burma (Myanmar) ve Bengaldeþ’e kadar geniþ bir coðrafyada biliniyor. Tandýr sözcüðü bütün dillerde yaklaþýk ayný. (http://en.wikipedia.org/wiki/Tandoor)
Bayburt’ta ve Erzurum’da katýldýðým kýrsal kalkýnma projelerinde tandýrýn saðlýksýz yönlerini de gördüm. Tandýrda ekmek piþiren, yemek yapan þüphesiz kadýnlar. Tandýrdan çýkan duman, is bu kadýnlarý epeyce zehirliyor, gözleri rahatsýz oluyor. Kýþýn soðukta çok sýcak olan tandýrýn içine eðilerek duvarlarýna hamurlarý yapýþtýrýyorlar, sonra da piþince, bunlarý yanýp ateþe düþmeden alýyorlar. Sürekli tandýrýn içine eðiliyorlar. Kýþýn çok soðuk havada belleri açýkta kalýyor. Çok ciddi bel problemleri oluyor. Bazen kazalar da oluyor. Kadýnlar yanan tandýrýn içine düþüyorlar. Aðýr yanýklar geçiren hatta ölenler olduðunu söylemiþlerdi. Bayburt’taki bir projede her evde ayrý ayrý saðlýksýz koþullarda kadýnlarý tandýrda uðraþtýrmaktansa her köy için ortak bir fýrýn yapýlmasý gündeme gelmiþti. Proje biterken güç bela üç köyde bu gerçekleþebilmiþti. Fýrýnýn nerede olacaðý konusunda bile tartýþmalar iki yýlý bulabiliyordu. Aslýnda temel problem kadýnlarýn sorunlarýnýn erkeklerce pek dikkate alýnmamasýydý. Projede kurulan üç köy fýrýnýn þu anda iþlemediði sanýlýyor. Kadýnlar fýrýnda ekmek yapmayý bilmiyorlar. Baþka sorunlar da oluyor.
Bu sorunlarý da Erzurum’da kýrsal kalkýnma projelerinde çalýþmýþ olan Ziraat Mühendisi Sayýn Ayça Kamýþ’dan öðrenelim. Bana þunlarý yazdý:
“Tandýr köylerde sizinde dediðiniz gibi bir gelenek, mecburiyet, kadýnlar için vazgeçemeyecekleri bir alýþkanlýk olarak devam ediyor. Bu alýþkanlýk köylerden göçlerle, genç kuþaklarýn evlenmesi ve kente yakýnlýkla azalmakta. Köylerde kadýnlar mecbur olduklarý için tandýr iþi ile uðraþmaktalar. Kadýnlar tandýrý yakmaya alýþtýðý ve yaptýklarý ekmeði þekil bakýmýndan düzgün yaptýklarý için vazgeçemeyecekleri bir alýþkanlýk ve bundan da memnunlar. Tandýrda ekmek piþirmek evde öncelikle annelerin iþi, genç kýzlar annelerinden öðreniyorlar. Genç kýzlar evlendikleri zaman ilk yýllarda kaynanalarý tandýrda ekmek piþirir, daha sonra kendileri piþirmeye devam ediyorlar.
Tandýr bir mecburiyet, çünkü ekonomik þartlar zorluyor. Ýlçelerde bile maddi gücü yetersiz olan aileler tandýrla ekmeklerini piþirirler. Unu kendi üretiyor veya unu daha ucuza alýyor.
Tandýrdan çýkan duman kadýnlarýn ciðerlerini etkiliyor, baþlarýný eðdikleri için baþlarý aðrýyor, ciddi anlamda yanmalar oluyor. Doktor tandýr yapmamasý gerektiðini söylediði halde mecbur olduklarý için rahatsýzlýklarýný dikkate almadan tandýr yakmaya devam ediyorlar. Tandýr kadýnlarýn bir gününü alýyor, eðer yardým almadan yapmýþ iseler bir günü de rahatsýz olarak geçiriyorlar. Ayrýca kýþýn soðukta, yazýn sýcakta tandýr yapmak zorundalar.
Proje köylerimizde kadýnlar istedikleri için fýrýn yaptýk. Fýrýn yapýldý, fýrýnda ekmek yapýmý nasýl olur diye eðitim de verildi, uygulamalý olarak ekmek de yaptýk. Fakat proje bittikten sonra fýrýný yýlda bir iki defa belki yaktýlar. Fýrýnda ekmek piþirmesini bilmedikleri, hamurunu yapmakta, þekil vermekte zorlandýklarý için ekmek yapmadýlar. Köye fýrýnda ekmek piþirmesini bilen biri geldiðinde beraber piþiriyorlar. Fakat o gittikten sonra piþirmeye devam etmiyorlar (yapmayý beceremedikleri için). Alýþkanlýklarý olan tandýrda ekmek yapmaya devam ediyorlar. Köylerde fýrýnda ekmek yapmamanýn asýl önemli nedeni de fýrýný yakmakta kullanýlacak olan odunun yokluðu. Köylerde fýrýnda ekmek yapabilmek için fýrýnýn sürekli yanmasý gerekiyor ki (haftada en az 3 defa) fýrýn soðumasýn ve kullanýlacak olan odun da az olsun.
Biz iki köyümüzde de fýrýn yaptýk. Hane sayýsý az olan köyümüzde yukarda saydýðým problemlerle karþýlaþtýk. Hane sayýsý fazla olan köyümüzde de ayný problemler oldu, fakat farklý olarak kadýnlar fýrýnda ekmek piþirmek yerine fýrýný biri çalýþtýrsýn biz de ondan ekmek alalým istediler. O da olmayýnca eski alýþkanlýklarý olan tandýr yakmaya devam ettiler.
Tandýr kadýnlarýn bildikleri iþ olduðu için yapýyorlar, ama yakacak sorunu çözülebilse ve devamlý yapmayý baþarsalar tandýr yakmaktan vazgeçecekler.”
Birçok projede çalýþmýþ olan Orman Mühendisi Sayýn Mahir Keskin ise bu konuda þu bilgileri verdi:
“Tandýr konusu Doðu ve Güneydoðu Anadolu’da çok farklý, bunda en önemli etkenlerden birisi yakýlan malzemedir. Genellikle tandýrbaþlarýna yere gömülen tandýrlar tezek yakan tandýrlardýr. Kars, Ardahan civarýnda biraz daha yatýk olan tandýrlara ulaþmak, tezek tandýrlarýna göre kolaydýr ve çokluk talaþ yakarlar. Güneydoðuda meþenin olduðu yerlerde de daha rahat ulaþýlan tandýrlar söz konusudur. Hâlâ Erzurum’un birçok köyü tandýrda ekmek yapar, ancak eski deðirmenlerin yerini alan deðirmenler ve buðdaylardaki deðiþimler eski tatlarý vermemektedir.”
Kadýnlarýn saðlýðý, özgürlüðü konusuna biraz da tandýr açýsýndan baksak derim. Doðu ve Güneydoðu Anadolu’da kadýnýn durumu Ege, Marmara Bölgelerine göre çok kötü. Kadýnlarýn çoðu köyünden hemen hemen hiç dýþarý çýkamýyor. Bazý kýrsal kalkýnma projelerinde bile kadýnýn adý yok. Kadýnlar için öneriler yaptýðýnýzda bölge profesyonellerinin bile bir kýsmý “buralarda bu iþler zordur, Ege’ye benzemez” diyorlar. Zordur, zor olmasýna da bu arkadaþlarýn bazýlarýnýn kadýnlarýn özgürleþmesinden kendilerine bile itiraf edemedikleri korkularý olduðunu hissediyorsunuz.
Tandýr geleneðine temelli son verilmesi de gerekmez. Londra’da Hint restoranlarýnda tandýr yemekleri yapýlýyor. Tandýr ateþ tuðlasý ve daha modern teknikler kullanýlarak da yapýlabilir.
Prof. Dr. Tayfun Özkaya
Ege Üniversitesi
Ziraat Fakültesi
Tarým Ekonomisi Bölümü
Bornova 35100
zmir
tayfun.ozkaya@ege.edu.tr
Tayfun ÖZKAYA
"Tayfun ÖZKAYA" bütün yazýlarý için týklayýn...
Midyat’ta tandýr topraðý almak için açýlan bir çukura giren vatandaþlarýmýzdan altýsýnýn çöken toprak kitlesi altýnda canlarýný kaybettiklerini acý ile öðrendik.
Tandýr denilince herkesin aklýna tandýrda yapýlan lezzetli ekmekler ve yemekler geliyor. Ancak bu tandýr iþi bu kadar masum deðil. Tandýr baþýnda çalýþan köylü kadýnlarýný hemen hemen kimse dinlemediði için sorunlarý da pek bilinmiyor.
Tandýr yere çukur kazýlarak yapýlan bir çeþit fýrýn. Hindistan, Türkiye, Ýran, Afganistan, Ermenistan, Özbekistan, Pakistan, Kafkaslar, Balkanlar, Burma (Myanmar) ve Bengaldeþ’e kadar geniþ bir coðrafyada biliniyor. Tandýr sözcüðü bütün dillerde yaklaþýk ayný. (http://en.wikipedia.org/wiki/Tandoor)
Bayburt’ta ve Erzurum’da katýldýðým kýrsal kalkýnma projelerinde tandýrýn saðlýksýz yönlerini de gördüm. Tandýrda ekmek piþiren, yemek yapan þüphesiz kadýnlar. Tandýrdan çýkan duman, is bu kadýnlarý epeyce zehirliyor, gözleri rahatsýz oluyor. Kýþýn soðukta çok sýcak olan tandýrýn içine eðilerek duvarlarýna hamurlarý yapýþtýrýyorlar, sonra da piþince, bunlarý yanýp ateþe düþmeden alýyorlar. Sürekli tandýrýn içine eðiliyorlar. Kýþýn çok soðuk havada belleri açýkta kalýyor. Çok ciddi bel problemleri oluyor. Bazen kazalar da oluyor. Kadýnlar yanan tandýrýn içine düþüyorlar. Aðýr yanýklar geçiren hatta ölenler olduðunu söylemiþlerdi. Bayburt’taki bir projede her evde ayrý ayrý saðlýksýz koþullarda kadýnlarý tandýrda uðraþtýrmaktansa her köy için ortak bir fýrýn yapýlmasý gündeme gelmiþti. Proje biterken güç bela üç köyde bu gerçekleþebilmiþti. Fýrýnýn nerede olacaðý konusunda bile tartýþmalar iki yýlý bulabiliyordu. Aslýnda temel problem kadýnlarýn sorunlarýnýn erkeklerce pek dikkate alýnmamasýydý. Projede kurulan üç köy fýrýnýn þu anda iþlemediði sanýlýyor. Kadýnlar fýrýnda ekmek yapmayý bilmiyorlar. Baþka sorunlar da oluyor.
Bu sorunlarý da Erzurum’da kýrsal kalkýnma projelerinde çalýþmýþ olan Ziraat Mühendisi Sayýn Ayça Kamýþ’dan öðrenelim. Bana þunlarý yazdý:
“Tandýr köylerde sizinde dediðiniz gibi bir gelenek, mecburiyet, kadýnlar için vazgeçemeyecekleri bir alýþkanlýk olarak devam ediyor. Bu alýþkanlýk köylerden göçlerle, genç kuþaklarýn evlenmesi ve kente yakýnlýkla azalmakta. Köylerde kadýnlar mecbur olduklarý için tandýr iþi ile uðraþmaktalar. Kadýnlar tandýrý yakmaya alýþtýðý ve yaptýklarý ekmeði þekil bakýmýndan düzgün yaptýklarý için vazgeçemeyecekleri bir alýþkanlýk ve bundan da memnunlar. Tandýrda ekmek piþirmek evde öncelikle annelerin iþi, genç kýzlar annelerinden öðreniyorlar. Genç kýzlar evlendikleri zaman ilk yýllarda kaynanalarý tandýrda ekmek piþirir, daha sonra kendileri piþirmeye devam ediyorlar.
Tandýr bir mecburiyet, çünkü ekonomik þartlar zorluyor. Ýlçelerde bile maddi gücü yetersiz olan aileler tandýrla ekmeklerini piþirirler. Unu kendi üretiyor veya unu daha ucuza alýyor.
Tandýrdan çýkan duman kadýnlarýn ciðerlerini etkiliyor, baþlarýný eðdikleri için baþlarý aðrýyor, ciddi anlamda yanmalar oluyor. Doktor tandýr yapmamasý gerektiðini söylediði halde mecbur olduklarý için rahatsýzlýklarýný dikkate almadan tandýr yakmaya devam ediyorlar. Tandýr kadýnlarýn bir gününü alýyor, eðer yardým almadan yapmýþ iseler bir günü de rahatsýz olarak geçiriyorlar. Ayrýca kýþýn soðukta, yazýn sýcakta tandýr yapmak zorundalar.
Proje köylerimizde kadýnlar istedikleri için fýrýn yaptýk. Fýrýn yapýldý, fýrýnda ekmek yapýmý nasýl olur diye eðitim de verildi, uygulamalý olarak ekmek de yaptýk. Fakat proje bittikten sonra fýrýný yýlda bir iki defa belki yaktýlar. Fýrýnda ekmek piþirmesini bilmedikleri, hamurunu yapmakta, þekil vermekte zorlandýklarý için ekmek yapmadýlar. Köye fýrýnda ekmek piþirmesini bilen biri geldiðinde beraber piþiriyorlar. Fakat o gittikten sonra piþirmeye devam etmiyorlar (yapmayý beceremedikleri için). Alýþkanlýklarý olan tandýrda ekmek yapmaya devam ediyorlar. Köylerde fýrýnda ekmek yapmamanýn asýl önemli nedeni de fýrýný yakmakta kullanýlacak olan odunun yokluðu. Köylerde fýrýnda ekmek yapabilmek için fýrýnýn sürekli yanmasý gerekiyor ki (haftada en az 3 defa) fýrýn soðumasýn ve kullanýlacak olan odun da az olsun.
Biz iki köyümüzde de fýrýn yaptýk. Hane sayýsý az olan köyümüzde yukarda saydýðým problemlerle karþýlaþtýk. Hane sayýsý fazla olan köyümüzde de ayný problemler oldu, fakat farklý olarak kadýnlar fýrýnda ekmek piþirmek yerine fýrýný biri çalýþtýrsýn biz de ondan ekmek alalým istediler. O da olmayýnca eski alýþkanlýklarý olan tandýr yakmaya devam ettiler.
Tandýr kadýnlarýn bildikleri iþ olduðu için yapýyorlar, ama yakacak sorunu çözülebilse ve devamlý yapmayý baþarsalar tandýr yakmaktan vazgeçecekler.”
Birçok projede çalýþmýþ olan Orman Mühendisi Sayýn Mahir Keskin ise bu konuda þu bilgileri verdi:
“Tandýr konusu Doðu ve Güneydoðu Anadolu’da çok farklý, bunda en önemli etkenlerden birisi yakýlan malzemedir. Genellikle tandýrbaþlarýna yere gömülen tandýrlar tezek yakan tandýrlardýr. Kars, Ardahan civarýnda biraz daha yatýk olan tandýrlara ulaþmak, tezek tandýrlarýna göre kolaydýr ve çokluk talaþ yakarlar. Güneydoðuda meþenin olduðu yerlerde de daha rahat ulaþýlan tandýrlar söz konusudur. Hâlâ Erzurum’un birçok köyü tandýrda ekmek yapar, ancak eski deðirmenlerin yerini alan deðirmenler ve buðdaylardaki deðiþimler eski tatlarý vermemektedir.”
Kadýnlarýn saðlýðý, özgürlüðü konusuna biraz da tandýr açýsýndan baksak derim. Doðu ve Güneydoðu Anadolu’da kadýnýn durumu Ege, Marmara Bölgelerine göre çok kötü. Kadýnlarýn çoðu köyünden hemen hemen hiç dýþarý çýkamýyor. Bazý kýrsal kalkýnma projelerinde bile kadýnýn adý yok. Kadýnlar için öneriler yaptýðýnýzda bölge profesyonellerinin bile bir kýsmý “buralarda bu iþler zordur, Ege’ye benzemez” diyorlar. Zordur, zor olmasýna da bu arkadaþlarýn bazýlarýnýn kadýnlarýn özgürleþmesinden kendilerine bile itiraf edemedikleri korkularý olduðunu hissediyorsunuz.
Tandýr geleneðine temelli son verilmesi de gerekmez. Londra’da Hint restoranlarýnda tandýr yemekleri yapýlýyor. Tandýr ateþ tuðlasý ve daha modern teknikler kullanýlarak da yapýlabilir.
Prof. Dr. Tayfun Özkaya
Ege Üniversitesi
Ziraat Fakültesi
Tarým Ekonomisi Bölümü
Bornova 35100
zmir
tayfun.ozkaya@ege.edu.tr
Tayfun ÖZKAYA
"Tayfun ÖZKAYA" bütün yazýlarý için týklayýn...